عنکبوت دریایی
عنکبوتهای دریایی، که با نام علمی Pycnogonida شناخته میشوند، گروهی از بندپایان دریایی هستند که علیرغم نامشان، ارتباط نزدیکی با عنکبوتهای واقعی ندارند. این موجودات در زیررده Chelicerata قرار میگیرند و خویشاوندانی مانند خرچنگهای نعلاسبی و عقربها دارند. بر اساس شواهد فیلوژنتیکی، آنها گروه خواهری Euchelicerata (شبهعقربسانان)محسوب میشوند. بیش از ۱۳۰۰ گونه از این موجودات در اقیانوسهای جهان پراکندهاند و اندازه پاهایشان از ۱ میلیمتر تا بیش از ۷۰ سانتیمتر متغیر است. گونههای کوچکتر معمولاً در آبهای کمعمق زندگی میکنند، در حالی که گونههای غولپیکر در آبهای عمیق یا قطبی مانند قطب جنوب یافت میشوند – پدیدهای که به عنوان غولپیکری عمقی شناخته میشود. فسیلهای این موجودات به دوران کامبرین پسین (حدود ۵۰۰ میلیون سال پیش) بازمیگردد و نشاندهنده تکامل طولانی آنهاست.
عنکبوت دریایی غول پیکر
عنکبوتهای دریایی تنها گروه در راستهٔ همهپایان (پانتوپودا) به شمار میروند. و شامل ۱۱ خانواده میشوند:
آسترودسیدا (Austrodecidae)، رینکوتوراسیدا (Rhynchothoracidae)، پیکنوگونیدا (Pycnogonidae)، کولوسندیدا (Colossendeidae)، اندیدا (Endeidae)، فوکسیشیلیدیدا (Phoxichilidiidae)، پالنوپسیدا (Pallenopsidae)، آموتئیدا (Ammotheidae)، اسکورینکیدا (Ascorhynchidae)، کالیپالنیدا (Callipallenidae) و نیمفونیدا (Nymphonidae).
خانوادههایی مانند کولوسندئوئیدا (Colossendeoidea) و نیمفونوئیدا (Nymphonoidea) تکتبار (مونوفیلتیک) هستند. در حالی که کالیپالنیدا (Callipallenidae )ممکن است پارافیلتیک باشد. فسیلهای پالئوزوییک نشاندهنده گروههای ساقهای هستند که شکم segmented داشتند، ویژگیای که در گونههای مدرن کاهش یافته است.
گونههای معروف شامل عنکبوت دریایی گرهدار(که در ساحلهای کمعمق یافت میشود و از آنمونهای دریایی تغذیه میکند) و گونههای غولپیکر مانند کولوسوپانتاپودوس(Colossopantopodus) از دوران ژوراسیک میشوند. این موجودات در تمام اقیانوسها، از مناطق استوایی تا قطبی، پراکندهاند و برخی گونهها مانند نیمفونلا تاپتیس(Nymphonella tapetis )انگل صدفها هستند.
عنکبوتهای دریایی بدنی خیلی کوچک و باریک مثل یک لوله دارند. بدنشان آنقدر کوچیک است که گاهی انگار اصلاً بدن ندارند و فقط چند تا پای خیلی بلند و دراز دیده میشود!
بدنشان به سه قسمت اصلی تقسیم میشود:
سر: بخش جلویی بدن که چشمها و زائدههای مهم روی آن قرار دارند.
تنه: بخش میانی که پاها از آن بیرون میآیند.
شکم: یک قسمت خیلی کوچک در انتها که معمولاً هیچ زائدهای ندارد.
روی بخش سر، یک خرطوم بلند و سهقسمتی وجود دارد که مثل یک نی عمل میکند.
دهان در نوک این خرطوم است و شکل Y دارد. با این خرطوم غذا را میمکند و برسهای حساسی هم روی آن هست که برای بو کردن و حس کردن محیط استفاده میشود.
عکس عنکبوت دریایی
زائدههای مهم دیگر روی سر عبارتند از:
چنگالکها: مثل پنجه کوچک برای گرفتن طعمه.
دستکها: برای لمس کردن، حس کردن و جابهجا کردن غذا.
زائدههای تخمبر: بیشتر در نرها دیده میشود و برای نگه داشتن و حمل تخمها به کار میرود (در برخی گونهها خارهای کوچکی هم دارد).
پاها معمولاً ۸ عدد (۴ جفت) هستند و خیلی بلندند. هر پا از ۸ بخش تشکیل شده و در انتها یک چنگال کوچک دارد که کمک میکند روی سطوح بچسبند یا راه بروند. در بعضی گونههای خاص، تعداد پاها بیشتر است (۱۰ یا ۱۲ تا).
دستگاه گوارششان جالب است: معده و رودهشان شاخههایی دارد که تا داخل پاها امتداد پیدا کرده تا غذا بهتر هضم شود.
این جانوران دستگاه تنفسی جداگانه (مثل شش) ندارند. نفس کشیدنشان از طریق پوست نازک بدن انجام میشود؛ چون بدن و پاهایشان خیلی نازک و بلند است، سطح بدن نسبت به حجمشان زیاد است و اکسیژن به راحتی از آب وارد بدن میشود.
قلبشان ساده است و خون را در فضای باز داخل بدن به گردش درمیآورد. قلب حدود ۹۰ تا ۱۸۰ بار در دقیقه میزند.
سیستم عصبیشان هم شبیه نردبان است: یک مغز کوچک در بالای بدن و رشتههای عصبی که به پاها میرسند.
به طور خلاصه، بدن عنکبوتهای دریایی طوری طراحی شده که تقریباً همه چیز در پاهای بلندشان جا بگیرد و بتوانند در محیط دریایی به راحتی حرکت کنند و غذا بخورند!
عنکبوتهای دریایی بیشتر نر و ماده جداگانه دارند (دو جنسی)، اما در برخی گونهها مثل اسکورینکوس کوردروئی، یک فرد هم نر و هم ماده است (هرمافرودیت). موارد خیلی نادری هم وجود دارد که یک جانور بخشی از بدنش نر و بخشی ماده باشد.
جفتگیری به این شکل انجام میشود: نر روی پشت ماده میرود (حالت روی هم قرار گرفتن). لقاح خارجی است، یعنی اسپرم و تخم خارج از بدن با هم برخورد میکنند. اسپرم و تخم از سوراخهای کوچکی که روی پایه پاها (بخش کوکسا) قرار دارد، بیرون میآیند.
نرها نقش مهمی در مراقبت از تخمها دارند. آنها با کمک زائدههای مخصوصی به نام زائدههای تخمبر و ماده چسبناکی که از غددشان ترشح میشود، تخمها را به هم میچسبانند و روی این زائدهها حمل میکنند. گاهی نر ماهها تخمها را با خودش حمل میکند تا بچهها بیرون بیایند.
وقتی تخمها باز میشوند، لارو (بچه) خیلی متفاوت از بزرگسال است. به این لارو پروتونیمفون میگویند و فقط بخش سر دارد با سه جفت زائده کوچک (چنگالک، دستک و زائده تخمبر). بدن و پاها هنوز وجود ندارند!
رشد این بچهها تدریجی است: در هر مرحله پوستاندازی، یک جفت پا یا بخشهای جدید بدن اضافه میشود تا کمکم به شکل بزرگسال دربیاید.
انواع مختلفی از لارو وجود دارد:
برخی مستقیماً انگل شقایقهای دریایی یا هیدروزوآها (جانوران کیسهتن) میشوند و داخل بدن میزبان زندگی میکنند.
برخی روی زائدههای تخمبر پدر میمانند و از زرده تخم تغذیه میکنند.
بعضیها کیسهمانند میشوند و داخل میزبان محافظتشده رشد میکنند.
این مراحل رشد بسته به گونه و خانواده متفاوت است و در بعضی گونهها بچهها بخشی از زندگیشان را به صورت انگل خارجی یا داخلی میگذرانند.
به طور خلاصه، نرها در عنکبوتهای دریایی پدرهای بسیار مراقبی هستند و بچهها با ظاهر کاملاً متفاوت از بزرگسالان به دنیا میآیند و به مرور پاها و بدنشان کامل میشود!
عنکبوت دریایی قطب جنوب
این موجودات بسترنشین هستند و با پاهای بلندشان روی بستر اقیانوس راه میروند یا با حرکات چترمانند شنا میکنند. گوشتخوار یا لاشهخوار هستند. و با خرطومشان به داخل طعمههایی مانند کیسهتنان، اسفنجها، کرمهای چندتکه و جانوران خزهای نفوذ میکنند. برخی انگل هستند، مانند روی آنمونهای دریایی (غیرکشنده) یا داخل نرمتنان . دفاع شامل قطع عضو و بازسازی است و سطوح بالای اکدیاستروئیدها(هورمون رشد و تعمیر) دارند. برخی گونهها باکتریهای متیلوتروف(methylotrophic) را روی پوستهشان پرورش میدهند. سرعت حرکتشان کم است و بیشتر روی سطوح دریایی میخزند.
عنکبوتهای دریایی در تمام اقیانوسها، از ساحلهای کمعمق (زیر سنگها و جلبکها) تا عمق ۷۰۰۰ متری یافت میشوند. در مناطق استوایی، مدیترانه، کارائیب، اقیانوس آرام، ایالات متحده، استرالیا، نیوزیلند و قطبها رایجاند. در آبهای شورمزه نیز زندگی میکنند. از نظر اکولوژیکی، شکارچیان/لاشخورها طعمههای نرمتن هستند و خودشان توسط حلزونهای دریایی گوشتخوار یا همهچیزخوار شکار میشوند. موجودات چسبندهای مثل پوستهپایان روی بدنشان مینشینند. و حرکت/تنفس را مختل میکنند. نقش مهمی در زنجیره غذایی دریایی دارند و به عنوان مدل برای مطالعه تکامل شبهعقربسانان استفاده میشوند.
عنکبوتهای دریایی یکی از قدیمیترین گروههای جانوری روی زمین هستند و فسیلهایشان داستان جالبی از تاریخ تکامل را روایت میکنند.
فسیلهای آنها از دوران خیلی دور یافت شدهاند:
از دوران کامبرین (حدود ۵۰۰ میلیون سال پیش): فسیلهای لاروی مثل کامبروپیکنوگون که شبیه بچههای امروزی عنکبوتهای دریایی است.
از دوران دوونین (حدود ۴۰۰ میلیون سال پیش): گونههایی مثل پالئوییسوپوس که هنوز شکمشان بخشبخش (segmented) بود – چیزی که در گونههای امروزی تقریباً از بین رفته.
تا دوران ژوراسیک (حدود ۱۶۰ میلیون سال پیش): گونههای غولپیکری مثل کولوسوپانتوپودوس.
این فسیلها کمک میکنند تا شکافهای بزرگ در درخت تکاملی بندپایان را پر کنیم و بفهمیم عنکبوتهای دریایی چطور از اجداد خیلی قدیمیشان به شکل امروزی رسیدهاند.
از نظر علمی، چنگالکهای جلویی آنها (chelicerae-مانند) با زائدههای دهانی عقربها و عنکبوتها همخانواده و همریشه هستند و مطالعات ژنتیکی (ژنهای Hox) نشان میدهد که عنکبوتهای دریایی جایگاه خیلی اولیهای در گروه شبهعقربسانان دارند.
به همین دلایل، عنکبوتهای دریایی یک مدل علمی عالی به شمار میروند:
برای مطالعه زیستشناسی دریایی (چطور در محیطهای سخت اقیانوس زنده میمانند).
برای درک تکامل بندپایان (چون ویژگیهای خیلی قدیمی را حفظ کردهاند).
برای تحقیقات فیزیولوژی (مثل چگونگی تنفس بدون شش، باززایی پاها، یا زندگی در عمق زیاد).
ساختار عجیب و منحصربهفردشان، بدن خیلی کوچک با پاهای بسیار بلند، دستگاه گوارش داخل پاها، و نبود دستگاه تنفسی جداگانه ، کمک میکند دانشمندان بهتر بفهمند که بندپایان چطور در طول میلیونها سال با محیطهای مختلف سازگار شدهاند.
۱. عنکبوت دریایی واقعاً عنکبوت است؟
خیر، عنکبوت دریایی با وجود نامش، عنکبوت واقعی نیست. این موجود بندپایان دریایی است که خویشاوندی نزدیکی با عنکبوتهای خشکی ندارد و در گروه شبهعقربسانان قرار میگیرد.
۲. چرا بدن عنکبوت دریایی اینقدر کوچک و پاهایش خیلی بلند است؟
بدن کوچک و پاهای بلند به آنها کمک میکند تا در بستر دریا به راحتی حرکت کنند، غذا را بهتر جستوجو کنند و اکسیژن را از طریق پوست نازک پاها جذب کنند، چون دستگاه تنفسی جداگانه ندارند.
۳. عنکبوت دریایی چه میخورد؟
عنکبوتهای دریایی بیشتر گوشتخوار هستند و با خرطوم بلندشان از شقایقهای دریایی، اسفنجها، کرمهای چندتکه و جانوران خزهای تغذیه میکنند. برخی گونهها هم انگل یا لاشهخوار هستند.
۴. نرها در تولید مثل عنکبوت دریایی چه نقشی دارند؟
نرها نقش مهمی دارند؛ پس از جفتگیری، تخمها را با زائدههای مخصوصی به نام زائدههای تخمبر حمل میکنند و گاهی ماهها از آنها مراقبت میکنند تا بچهها بیرون بیایند.
۵. آیا عنکبوت دریایی برای انسان خطرناک است؟
خیر، عنکبوتهای دریایی کاملاً بیضرر برای انسان هستند. آنها سم ندارند، انسان را گاز نمیگیرند و معمولاً در اعماق دریا یا مناطق دور از دسترس زندگی میکنند.
عنکبوت دریایی با ظاهر عجیب و غریبش، بدنی ریز و پاهایی دراز که گاهی بیش از نیم متر طول دارند، یکی از شگفتانگیزترین ساکنان اعماق اقیانوسهاست. این موجودات باستانی که از بیش از ۵۰۰ میلیون سال پیش در دریاها زندگی میکنند، نه تنها نقش مهمی در زنجیره غذایی دریایی دارند، بلکه کلید درک بهتر تکامل بندپایان نیز به شمار میروند. آنها با شیوه زندگی آرام، مراقبت پدرانه از تخمها و توانایی باززایی پاها، نشان میدهند که طبیعت چقدر میتواند خلاق و هوشمند باشد.
هرچند برای انسان کاملاً بیضرر هستند و در عمق دریا یا زیر سنگهای ساحلی پنهان میمانند، اما کشف گونههای جدید و غولپیکرشان در قطب جنوب هنوز هم دانشمندان را شگفتزده میکند. امیدواریم این مقاله توانسته باشد شما را با این جانور کمتر شناختهشده اما بسیار جالب آشنا کند و نگاهی تازه به زیباییها و رازهای پنهان اقیانوسها بیندازد.
ممنون که تا پایان با ما همراه بودید!
گرد آوری:بخش علمی بیتوته
