گزارش خبرنگار بی بی سی از جزئیات حمله زمینی تروریستها به خاک ایران
به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، خلیج فارس یکی از حساس ترین پهنه های آبی جهان است. این دریا نه فقط یک مسیر راهبردی برای انرژی و تجارت جهانی، بلکه یک اکوسیستم نیمه بسته و کم تاب آور است که هر ضربه به آن می تواند اثری فراتر از مرزهای جغرافیایی خود برجای بگذارد.
در چنین محیطی، آسیب دیدن کشتی ها در زمان جنگ، فقط یک رویداد نظامی یا اختلال در حمل و نقل دریایی نیست. این رخداد می تواند به بحرانی محیط زیستی با آثار بلند مدت، چندلایه و گاه جبران ناپذیر تبدیل شود.
داده های زیست محیطی مربوط به خلیج فارس نشان می دهد که این منطقه به دلایل طبیعی، از ظرفیت محدودی برای دفع و رقیق سازی آلودگی برخوردار است. تبادل آب با اقیانوس کم است، دمای آب بالاست، شوری در سطحی بسیار بالا قرار دارد و چرخه های طبیعی خودپالایی در مقایسه با بسیاری از دریاهای دیگر کندتر عمل می کنند. همین ویژگی ها باعث می شود که هرگونه نشت نفت، سوخت، مواد شیمیایی یا پسماندهای آلاینده، در خلیج فارس با ماندگاری بیشتری همراه باشد و آثار آن در سطح آب، رسوبات ساحلی و زیستگاه های دریایی برای مدت طولانی باقی بماند.
در شرایط جنگی، آسیب به نفتکش ها، کشتی های تجاری و شناورهای حامل مواد خطرناک می تواند منجر به آزاد شدن حجم قابل توجهی از آلاینده ها در آب شود. این آلودگی ها تنها به لکه های نفتی محدود نمی شوند. سوخت، روغن های صنعتی، ترکیبات شیمیایی و ذرات سمی می توانند وارد زنجیره غذایی شوند، کیفیت آب را کاهش دهند و زیستگاه های حساس را از کار بیندازند. خلیج فارس به دلیل ماهیت بسته و کم عمق خود، در برابر چنین آلودگی هایی آسیب پذیرتر از بسیاری از دریاهای باز است و همین ویژگی، دامنه خسارت را تشدید می کند.
بخش مهمی از نگرانی ها به تخریب اکوسیستم های پایه مربوط می شود. مرجان ها، علف های دریایی، آبزیان کف زی، پلانکتون ها و زیستگاه های تخم ریزی ماهیان نخستین بخش هایی هستند که تحت فشار آلودگی قرار می گیرند. مرجان ها از حساس ترین عناصر اکولوژیک این پهنه آبی اند و تماس با نفت یا ترکیبات شیمیایی می تواند رشد، تغذیه و بقای آنها را مختل کند. وقتی این ستون های زیستی آسیب می بینند، زنجیره غذایی در سطحی وسیع دچار اختلال می شود و این اختلال به کاهش ذخایر شیلاتی، افت جمعیت ماهیان، تهدید پرندگان دریایی و کاهش تنوع زیستی منتهی می شود.
تأثیرات این بحران فقط در آب نمی ماند. رسوبات آلوده و سواحل نفت گرفته می توانند برای سال ها محل انباشت مواد سمی باقی بمانند. تجربه های جهانی در حوادث نفتی نشان می دهد که پاک سازی ظاهری سطح دریا پایان بحران نیست. بخشی از آلاینده ها به عمق رسوبات نفوذ می کند و بازسازی طبیعی محیط را به شدت کند می سازد. در خلیج فارس، این وضعیت به مراتب نگران کننده تر است، زیرا دمای بالا و شوری شدید، شرایط را برای ماندگاری و بازپخش آلاینده ها پیچیده تر می کند. در نتیجه، آنچه در ظاهر یک آسیب لحظه ای به کشتی دیده می شود، در عمل می تواند به زنجیره ای از تخریب طولانی مدت محیط زیست دریایی تبدیل شود.
از زاویه فنی نیز خلیج فارس محیطی پرخطر برای شناورهاست. شوری بسیار بالا موجب افزایش سرعت خوردگی فلزات و فرسایش بدنه کشتی ها می شود. گرمای شدید هوا و آب، واکنش های شیمیایی را تسریع می کند، پوشش های محافظ را تخریب می کند و عمر تجهیزات را کاهش می دهد. در چنین شرایطی، حتی یک آسیب کوچک به بدنه یا سامانه های فنی می تواند به نشت گسترده یا از کار افتادن تجهیزات منجر شود. افزون بر این، رسوب گذاری و تجمع موجودات دریایی بر بدنه کشتی ها، مصرف سوخت را بالا می برد، سرعت را کاهش می دهد و فشار بیشتری بر ساختار فنی شناور وارد می کند. طوفان های گرد و غبار و شرایط جوی سخت نیز دید ناوبری را کاهش می دهند و احتمال خطا، برخورد و خسارت را بیشتر می کنند.
این واقعیت ها نشان می دهد که ارزیابی خسارت کشتی ها در خلیج فارس نباید فقط بر پایه عامل انسانی، خطای فنی یا حمله نظامی انجام شود. شرایط محیطی منطقه خود یک عامل تعیین کننده در میزان آسیب پذیری شناورهاست. از همین رو، در تحلیل های فنی، بیمه ای و مدیریتی باید متغیرهای اقلیمی و زیست محیطی نیز وارد محاسبه شوند. بی توجهی به این عامل ها، نه فقط ارزیابی خطر را ناقص می کند، بلکه می تواند به تصمیم گیری های اشتباه در سطح عملیات دریایی و مدیریت بحران منجر شود.
اما جنبه مهم تر ماجرا، بعد حقوقی و بین المللی آن است. در حقوق بین الملل محیط زیست و حقوق بین الملل بشردوستانه، طبیعت به ویژه در زمان مخاصمه مسلحانه، یک موضوع حاشیه ای نیست. اصل منع وارد کردن آسیب گسترده، بلند مدت و شدید به محیط زیست، در اسناد مختلف بین المللی و رویه های حقوقی مورد توجه قرار گرفته است. در حقوق دریاها نیز حفاظت از محیط زیست دریایی یک تعهد شناخته شده است و دولت ها مکلف اند از آلودگی دریا جلوگیری کنند و برای کاهش و مهار آن تمهیدات لازم را اتخاذ کنند.
در سطح حقوق بین الملل دریاها، کنوانسیون هایی مانند کنوانسیون حقوق دریاها بر ضرورت حفاظت و حفظ محیط زیست دریایی تأکید دارند. در حوزه ایمنی دریانوردی و مقابله با آلودگی، رژیم های حقوقی سازمان بین المللی دریانوردی مانند مقررات مربوط به جلوگیری از آلودگی ناشی از کشتی ها، چارچوبی برای مسئولیت پذیری دولت ها و مالکان کشتی ها ایجاد کرده اند. این مقررات در زمان صلح برای پیشگیری از آلودگی طراحی شده اند، اما در زمان بحران و جنگ نیز اهمیت خود را از دست نمی دهند، زیرا خسارت به کشتی های حامل نفت و مواد شیمیایی می تواند همان پیامدهایی را داشته باشد که این رژیم ها برای مهار آن شکل گرفته اند.
در حقوق بین الملل بشردوستانه نیز محیط زیست دریایی از حمایت بی سابقه ای برخوردار است. اصل تمایز، اصل تناسب و اصل احتیاط در حمله، دولت ها و طرف های درگیر را از وارد آوردن خسارتی که نسبت به هدف نظامی مورد نظر نامتناسب باشد بازمی دارد. همچنین در بسیاری از تحلیل های حقوقی، آسیب عمدی یا غیرضروری به محیط زیست طبیعی، به ویژه وقتی گسترده، طولانی مدت و شدید باشد، می تواند با موازین حقوق بشردوستانه در تعارض قرار گیرد. در مورد خلیج فارس، اگر حمله ای به کشتی ها به نشت وسیع آلاینده ها منجر شود و این نشت به اکوسیستم حساس دریایی آسیب جدی وارد کند، مسئله تنها یک خسارت جانبی نیست، بلکه می تواند از منظر حقوق بین الملل مورد بررسی سخت گیرانه قرار گیرد.
افزون بر این، برخی اسناد و اصول بین المللی درباره حفاظت از محیط زیست در زمان مخاصمات مسلحانه بر این نکته تأکید دارند که دولت ها باید از به کارگیری روش ها و ابزارهایی که آثار مخرب شدید و درازمدت بر محیط زیست دارند پرهیز کنند. در چنین چارچوبی، حمله به نفتکش ها، شناورهای حامل مواد خطرناک یا زیرساخت های دریایی حساس، اگر به آلودگی گسترده منتهی شود، نه تنها از منظر انسانی و اقتصادی، بلکه از منظر تعهدات زیست محیطی نیز قابل بررسی است.
نکته کلیدی اینجاست که خلیج فارس به دلیل ماهیت بسته و شکننده خود، در حقوق و سیاست گذاری بین المللی باید در دسته محیط های فوق حساس قرار گیرد. این حساسیت اقتضا می کند که در هرگونه ارزیابی نظامی، زیست محیطی و بیمه ای، خسارت های احتمالی به آب، سواحل، موجودات زنده و معیشت ساحل نشینان از پیش محاسبه شود. بی توجهی به این ملاحظات، به معنای نادیده گرفتن یکی از مهم ترین سرمایه های طبیعی منطقه است.
بعد انسانی این بحران نیز نباید جدا دیده شود. آلودگی های نفتی و شیمیایی در نهایت به زندگی مردم ساحلی سرایت می کنند. کاهش ذخایر شیلاتی، افت کیفیت آب، آلودگی ساحل و تهدید زیستگاه های طبیعی، معیشت هزاران نفر را تحت تأثیر قرار می دهد. در چنین وضعی، جنگ از سطح آب فراتر می رود و به امنیت غذایی، سلامت عمومی و پایداری اجتماعی مناطق ساحلی آسیب می زند. بنابراین، حفاظت از خلیج فارس تنها یک مطالبه محیط زیستی نیست، بلکه بخشی از حفاظت از حق زندگی، معیشت و سلامت جوامع انسانی نیز به شمار می آید.
جمع بندی روشن است. خلیج فارس در برابر جنگ، فقط یک صحنه درگیری دریایی نیست، بلکه یک اکوسیستم نیمه بسته، شکننده و به شدت حساس است که هر آسیب به کشتی ها می تواند به نشت آلاینده ها، تخریب مرجان ها، آسیب به آبزیان، آلودگی رسوبات و فشار بر معیشت ساحل نشینان منجر شود. از منظر حقوق بین الملل نیز این مسئله تنها یک خسارت اتفاقی نیست و می تواند در چارچوب تعهدات دولت ها برای حفاظت از محیط زیست دریایی، رعایت اصول بشردوستانه و پیشگیری از آسیب گسترده و پایدار به طبیعت بررسی شود. به همین دلیل، هر تحلیل جدی از خسارات جنگ در خلیج فارس باید محیط زیست را در مرکز توجه قرار دهد، نه در حاشیه آن.
