به گزارش روز پنجشنبه گروه آسیا و اقیانوسیه ایرنا، پایگاه تحلیلی تایمز آو سنترال آسیا (The Times of Central Asia) در گزارشی نوشت که تنش میان باکو و مسکو که پس از توافق دو طرف بر سر پرداخت غرامت بابت سقوط هواپیمای خطوط هوایی جمهوری آذربایجان در قزاقستان تا حدودی فروکش کرده بود، اکنون وارد مرحله تازه ای شده است.

بر اساس این گزارش، وزارت امور خارجه جمهوری آذربایجان در ششم ژوئیه (۱۵ تیر) سفیر روسیه در باکو را احضار و یادداشت اعتراضی رسمی خود را درباره حمله پهپادی منتسب به روسیه به یک جایگاه سوخت متعلق به شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان (SOCAR) در منطقه میکولائیف اوکراین به وی تسلیم کرد.

وزارت امور خارجه جمهوری آذربایجان اعلام کرد این حمله یک اقدام منفرد نبوده و پیش از این نیز تاسیسات گازی و انبار نفت شرکت سوکار در شهر اودسا هدف حملات قرار گرفته بود که در نتیجه آن خسارت های مالی وارد و شماری از کارکنان زخمی شدند.

باکو همچنین به آسیب وارد شده به ساختمان سفارت جمهوری آذربایجان در کی یف و کنسولگری افتخاری این کشور در خارکیف اشاره و از روسیه خواست این حوادث را بررسی کرده و به تعهدات بین المللی خود برای حفاظت از اماکن دیپلماتیک و زیرساخت های غیرنظامی عمل کند.

کنفرانس شوشا و انتقاد از سیاست های روسیه

به نوشته این رسانه، همزمان با این تحولات، شهر شوشا میزبان کنفرانسی بین المللی درباره آنچه شرکت کنندگان «سیاست های استعماری روسیه»، «نسل کشی چرکس ها» و وضعیت اقوام غیر روس در فدراسیون روسیه توصیف کردند، بود.

شرکت کنندگان در بیانیه پایانی این نشست از مسکو خواستند «جنایت های تاریخی خود را به رسمیت بشناسد، از سیاست های شوونیستی دست بردارد و به بسیج اجباری اقلیت های قومی برای جنگ اوکراین پایان دهد.»

در این کنفرانس کارشناسانی از جمهوری آذربایجان، آمریکا، فرانسه، لیتوانی، لهستان، جمهوری چک، آلمان، ترکیه، گرجستان و رژیم اسرائیل حضور داشتند، اما هیچ یک از کشورهای آسیای مرکزی در آن نماینده ای نداشتند.

احتیاط آسیای مرکزی در برابر روسیه

تایمز آو سنترال آسیا، عدم حضور کشورهای آسیای مرکزی در این نشست را نشانه احتیاط این کشورها در قبال مسکو دانست و نوشت: اگرچه قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان در برخی حوزه ها به دنبال کاهش وابستگی به روسیه هستند، اما همچنان از مشارکت در ابتکارهای آشکارا ضد روسی پرهیز می کنند.

به نوشته این رسانه، برای دولت های آسیای مرکزی پرسش اصلی این نیست که آیا نفوذ روسیه کاهش یافته است یا خیر، بلکه این است که تا چه اندازه می توانند بدون برانگیختن واکنش مسکو، دامنه روابط و همکاری های خود با سایر قدرت ها را گسترش دهند.

کریدور میانی؛ نقطه اتصال قفقاز و آسیای مرکزی

در ادامه این گزارش آمده است که اختلاف میان باکو و مسکو صرفا یک مناقشه دوجانبه نیست، زیرا جمهوری آذربایجان حلقه اصلی «کریدور میانی» به شمار می رود؛ مسیری که چین را از طریق آسیای مرکزی، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل می کند.

بر این اساس، هرگونه تشدید تنش میان جمهوری آذربایجان و روسیه می تواند بر مسیرهای ترانزیتی، صادرات انرژی و فضای مانور دیپلماتیک کشورهای آسیای مرکزی اثرگذار باشد.

از سقوط هواپیما تا بحران دیپلماتیک

این گزارش یادآور شد که نخستین شکاف جدی در روابط دو کشور پس از سقوط پرواز شرکت هواپیمایی جمهوری آذربایجان در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۴ رخ داد؛ زمانی که هواپیمای مسیر باکو - گروزنی بر اثر اصابت سامانه پدافندی روسیه آسیب دید و سپس هنگام فرود اضطراری در نزدیکی شهر آکتائو در قزاقستان سقوط کرد و ۳۸ نفر جان باختند.

جمهوری آذربایجان، روسیه را مسئول این حادثه دانست و خواستار عذرخواهی رسمی، پاسخگویی و پرداخت غرامت شد.

به نوشته تایمز آو سنترال آسیا، روابط دو کشور در ژوئن ۲۰۲۵ نیز پس از بازداشت شماری از شهروندان آذربایجانی تبار در شهر یکاترینبورگ روسیه و انتشار گزارش هایی درباره شکنجه آنان، بار دیگر تیره شد.

در مقابل، مقام های جمهوری آذربایجان نیز دفاتر خبرگزاری اسپوتنیک آذربایجان را بازرسی و چند شهروند روس را بازداشت کردند.

در نهایت، در آوریل ۲۰۲۶ دو کشور بر سر پرداخت غرامت مربوط به سقوط هواپیما به توافق رسیدند، اما به اعتقاد مقام های باکو، حملات اخیر به تاسیسات سوکار در اوکراین نشان می دهد اختلافات همچنان ادامه دارد.

افزایش نقش اروپا و آمریکا

این رسانه در ادامه گزارش خود، افزایش حضور اتحادیه اروپا و آمریکا در قفقاز جنوبی را از عوامل موثر بر تحولات اخیر دانست.

بر اساس این گزارش، «اورسولا فون در لاین» رئیس کمیسیون اروپا، در سفر اخیر خود به باکو از اختصاص ۲۰۰ میلیون یورو کمک بلاعوض برای اجرای پروژه های حمل و نقل، انرژی و دیجیتال در قفقاز جنوبی خبر داد.

اتحادیه اروپا همچنین برنامه ای برای بسیج تا سقف ۲ میلیارد یورو سرمایه گذاری در پروژه های اتصال اروپا و آسیای مرکزی از طریق دریای سیاه و قفقاز جنوبی آغاز کرده است.

از سوی دیگر، «دونالد ترامپ» رئیس جمهوری آمریکا نیز از جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ازبکستان برای حضور در اجلاس سران گروه ۲۰ در میامی در دسامبر ۲۰۲۶ دعوت کرده است.

آسیای مرکزی؛ فاصله‌گیری محتاطانه از مسکو؟

تایمز آو سنترال آسیا در پایان نتیجه گیری کرد که کشورهای آسیای مرکزی بعید است همانند جمهوری آذربایجان وارد رویارویی آشکار با روسیه شوند، زیرا همچنان به همکاری با مسکو در حوزه هایی نظیر امنیت، انرژی، تجارت و مهاجرت نیروی کار نیاز دارند.

با این حال، این کشورها نیز همانند جمهوری آذربایجان در حال گسترش روابط خود با اتحادیه اروپا، آمریکا، ترکیه، چین و تقویت همکاری های منطقه ای هستند.

این گزارش می افزاید: جمهوری آذربایجان با سرعت و صراحت بیشتری از مدار نفوذ سنتی روسیه فاصله می گیرد، در حالی که کشورهای آسیای مرکزی همین مسیر را با احتیاط بیشتری دنبال می کنند؛ روندی که به اعتقاد تحلیلگران، می تواند به تدریج معادلات ژئوپلیتیکی منطقه را دستخوش تغییر کند.