عصر ایران؛ محمود فاضلی؛ دیپلمات پیشین و تحلیگر امور بین الملل - نشست دو روزه سران کشورهای عضو ناتو با حضور ۳۲ کشور عضو، در روزهای ۱۶ و ۱۷ تیر ۱۴۰۵ در آنکارا برگزار شد. این نشست یکی از بزرگ ترین رویدادهای دیپلماتیکی است که آنکارا طی سال های اخیر میزبان آن بوده است.
رئیس جمهوری آمریکا نیز همراه دیگر رهبران ناتو در این اجلاس حضور داشت. ماه گذشته، ترکیه فرودگاهی کاملاً نوسازی شده را برای پذیرایی از هیأتهای خارجی افتتاح کرد. همزمان، دولت ترکیه گسترده ترین تدابیر امنیتی سالهای اخیر را برای برگزاری امن این اجلاس به اجرا گذاشت.
این اجلاس در شرایطی برگزار شد که جنگهای منطقه ای و تردیدها درباره تعهدات امنیتی آمریکا، هم ترکیه و هم دیگر اعضای ناتو را به سمت روابطی عملگرایانه تر در حوزه دفاعی سوق داده است. اگرچه موقعیت ژئوپلیتیکی ترکیه، قدرت نظامی این کشور و رشد سریع صنایع دفاعی آن، اهمیت بیشتری برای اروپا داشته است، اما ضعفهای ترکیه در حوزه پدافند هوایی، نیاز آنکارا به همکاری نزدیک تر با متحدان را دوباره برجسته کرده است.
موضوع دریافت جنگنده های اف 35 از آمریکا، در حالی برای رهبران ترکیه اهمیت دارد که مقامات آمریکایی اخیرا از بررسی دوباره پرونده فروش جنگندههای اف-۳۵ به ترکیه خبر داده بودند، اقدامی که می تواند نشانه ای از گرم تر شدن روابط واشنگتن و آنکارا پس از سالها اختلاف باشد.
جیدی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا نیز اعلام کرده دولت این کشور در حال ارزیابی امکان فروش جنگندههای اف-۳۵ به ترکیه است و تیمی تخصصی مأمور بررسی ابعاد حقوقی و قانونی این موضوع شده است. این بررسی به درخواست ترامپ انجام می شود و کاخ سفید در حال ارزیابی شرایط لازم برای پیشبرد این پرونده است.
بی تردید بازگشت احتمالی ترکیه به چرخه همکاریهای مرتبط با اف-۳۵، نه تنها بر روابط دو کشور تأثیر خواهد گذاشت، بلکه می تواند جایگاه آنکارا را در ساختار دفاعی ناتو نیز تقویت کند، به ویژه در شرایطی که تحولات منطقه ای و بین المللی، همکاری نزدیک تر اعضای این ائتلاف را به یک ضرورت تبدیل کرده است.
ترامپ نیز چندی پیش در اظهاراتی از احتمال اتخاذ تصمیمی مثبت در قبال ترکیه خبر داده بود و درباره درخواست آنکارا برای خرید جنگندههای اف-۳۵ و همچنین موتورهای مورد نیاز پروژه جنگنده بومی ترکیه گفته بود: «احتمالاً کاری خواهیم کرد که ترکیه از آن راضی باشد.»
پرونده اف-۳۵ یکی از مهم ترین نقاط اختلاف میان ترکیه و آمریکا در سالهای گذشته بوده است. ترکیه که یکی از شرکای اصلی برنامه تولید این جنگنده به شمار می رفت، اما پس از خرید سامانه دفاع هوایی روسی اس-۴۰۰ در سال ۲۰۱۹ از پروژه اف-۳۵ کنار گذاشته شد.
آمریکا در آن زمان مدعی بود استقرار همزمان سامانه اس-۴۰۰ و جنگندههای اف-۳۵ می تواند امنیت اطلاعات فنی این جنگنده را به خطر بیندازد؛ موضوعی که به اعمال تحریم هایی علیه صنایع دفاعی ترکیه نیز منجر شد.
ترکیه سالهاست با شدت برای بازگشت به برنامه اف-۳۵ لابی می کند، اما تاکنون حاضر نشده بود سامانههای پدافندی خریداری شده از روسیه را کنار بگذارد؛ آن هم درحالیکه عضو ناتو است و میزبان یکی از پایگاههای نظامی آمریکا محسوب می شود که در آن سلاحهای هسته ای تاکتیکی برای استفاده احتمالی در یک درگیری ناتو با روسیه نگهداری می شود.
در سال ۲۰۱۹، کاخ سفید دلایل اخراج ترکیه از برنامه اف-۳۵ را که حدود نیم میلیارد دلار برای آمریکا هزینه داشت، بهصراحت مطرح کرد. به باور آمریکا، «اف-۳۵ نمی تواند در کنار یک سکوی جمع آوری اطلاعات روسی که برای شناخت قابلیتهای پیشرفته آن به کار گرفته خواهد شد، فعالیت کند.
ترکیه بیش از ۶۵ سال شریک قابل اعتماد و متحد ناتو بوده است، اما پذیرش سامانه اس-۴۰۰ تعهدات مشترک اعضای ناتو برای فاصله گرفتن از سامانههای روسی را تضعیف می کند.» ترامپ از زمان بازگشت به قدرت نیز، چه در محافل خصوصی و چه در سخنان عمومی، بارها درباره لغو این ممنوعیت صحبت کرده است.
درحالیکه چالش ها بر سر دریافت هواپیماهای نظامی آمریکا از سوی ترکیه همچنان ادامه دارد، شواهد نشان می دهد داد که آنکارا به دنبال دریافت ۶ فروند اف-۳۵ آمریکایی است.
هرچند این میزان بسیار کمتر از تعداد درخواستی ترکیه است و ترکیه در صورت لغو ممنوعیت خرید جنگندههای پیشرفته توسط ترامپ، به دنبال دریافت ۶ فروند اف-۳۵ از آمریکا در یک معامله اولیه است. اگرچه این تعداد کمتر از حدود ۴۰ فروند جنگندهای است که ترکیه برای خرید آن ها تلاش کرده است.
دریافت این هواپیماها تقویت ژئوپلیتیکی قابل توجه برای رئیس جمهور ترکیه است اما احتمالا سایر متحدان واشنگتن در شرق مدیترانه مانند اسرائیل و یونان را ناراحت خواهد کرد.
در ماههای اخیر، تنش میان اسرائیل و ترکیه و همچنین اختلافات میان یونان و ترکیه افزایش یافته است. از اصلی ترین مخالفین فروش اف-۳۵ به ترکیه، نخستوزیر اسرائیل است و این رژیم از آمریکا خواسته است از فروش جنگندههای نسل پنجم اف-۳۵ به ترکیه خودداری کند.
نتانیاهو اخیرا تاکید کرده «ترکیه کشور بزرگی است، اما فردی آن را اداره می کند که آشکارا خواستار نابودی اسرائیل است. او نیمی از قبرس، یکی از اعضای ناتو، را در اشغال دارد، یونان، عضو دیگر ناتو، را تهدید می کند و آشکارا از فتح اورشلیم سخن می گوید.» او مواضع آنکارا در قبال حماس و ایران، همچنین حضور نظامی ترکیه در قبرس را از دلایل این درخواست عنوان کرد.
نتانیاهو همچنین دولت ترکیه را «رژیمی آلوده به تفکر اخوان المسلمین» توصیف می کند و تاکید دارد: «فکر نمی کنم باید اف-۳۵ یا موتور جنگنده در اختیار آن ها قرار گیرد. چنین اقدامی «توازن قدرت در خاورمیانه را بر هم میزند؛ توازنی که در نهایت با برتری هوایی اسرائیل و حضور نظامی آمریکا در منطقه تضمین شده است.»
اسرائیل بر این باور است که ترکیه به عنوان عامل بی ثبات کننده در خاورمیانه عمل می کند و در پی گسترش نفوذ خود در منطقه است و با استفاده از ورق اسلام گرایی و حمایت از سازمان های افراطی، در پی گسترش نفوذ خود در خاورمیانه است. آنچه در ترکیه برای گروه حماس رخ داده، پنهان نیست. ترکیه عامل بی ثباتی است و اظهارات مقامات ترکیه و از جمله شخص اردوغان مبنی بر نابودی اسرائیل را بسیار جدی میگیریم.
یونان نز از مخالفین فروش این هواپیماها به ترکیه است. به باور آتن، ترکیه همچنان بر مواضع تجدید نظرطلبانه همیشگی خود در منطقه، از جمله نظریه «وطن آبی»، مناطق مبهم در دریای اژه و درخواست غیرنظامی سازی جزایر، اصرار می ورزد، اما یونان می تواند استدلال های حقوقی مشخصی در برابر این مواضع ارائه دهد. آتن بر اهمیت ارجاع پرونده تحدید منطقه انحصاری اقتصادی و فلات قاره بین دو کشور به دیوان بین المللی دادگستری لاهه تاکید دارد.
یونان همچنین در خصوص تنش ها با ترکیه بارها تاکید کرده حاکمیت خود را از طریق تقویت توان دفاعی، برنامه ریزی فضایی دریایی، ایجاد پارک های دریایی، واگذاری پروژههای اکتشاف و استخراج در جنوب جزیره یونانی کرت، و حمایت از قبرس و گسترش روابط حسنه خود با کشورهای منطقه خلیج فارس، در عمل اعمال می کند.
یونان خرید جنگنده های اف-۳۵ از آمریکا را نقطه عطفی در تقویت توان بازدارندگی این کشور و همکاری با نیروهای آمریکا و ناتو می داند و مدعی است «این صرفا یک خرید سامانه تسلیحاتی نیست، بلکه تحولی است که یک نسل کامل را رقم خواهد زد. خرید جنگندههای اف-۳۵ توانمندی های عملیاتی نیروی هوایی یونان را متحول کرده و همکاری یونان و آمریکا را به طور قابل توجهی تقویت خواهد کرد.
اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در پایان اجلاس سران ناتو در آنکارا، مخالفت رژیم صهیونیستی و یونان با خرید جنگندههای اف-۳۵ توسط کشورش را بیاهمیت دانست و تاکید کرد اسرائیل هیچ جایگاهی برای اظهارنظر درباره تصمیمات دفاعی ترکیه ندارد. تامین نیازهای دفاعی، حق حاکمیتی هر کشور است، مذاکرات آنکارا برای خرید جنگندهها و سایر تجهیزات نظامی همچنان ادامه دارد. اعضای ناتو باید محدودیتهای باقی مانده بر همکاریهای دفاعی و تجارت محصولات نظامی میان کشورهای عضو را هرچه سریعتر لغو کنند.
آنکارا امروز از معدود اعضای ناتو است که بخش مهمی از نیازهای نظامی خود، از جمله جنگنده، تانک، شناورهای رزمی و سامانههای پدافندی را با تکیه بر توان داخلی تولید و توسعه می دهد.
ترکیه که ادعاهای مطرح شده از سوی مقامهای تل آویو را بخشی از یک «کارزار سازمانیافته اطلاعات نادرست» می داند، تاکید دارد کابینه اسرائیل به رهبری نتانیاهو و «همدستان او» تلاش می کنند با طرح چنین ادعاهایی، توجه افکار عمومی جهان را از حملات اسرائیل به نوار غزه منحرف کنند.
