خبرگزاری مهر، گروه استانها: سالهاست خراسان جنوبی در شمار خشکترین استانهای کشور قرار دارد، اما آنچه امروز این استان را از بسیاری از مناطق دیگر متمایز میکند، تنها کاهش بارندگی یا تداوم خشکسالی نیست؛ بلکه رسیدن وضعیت منابع آب به نقطهای است که کارشناسان معتقدند ادامه روند کنونی میتواند امنیت آبی، توسعه اقتصادی، کشاورزی و حتی سکونت در بخشهایی از استان را با چالش جدی مواجه کند.
در روزهایی که دمای هوا رکوردهای تازهای را ثبت میکند و مصرف آب در شهرها و روستاها افزایش یافته، هشدارهای مسئولان نیز رنگ و بوی جدیتری به خود گرفته است. آنچه امروز در خراسان جنوبی رخ میدهد، صرفاً یک تنش فصلی نیست، بلکه نتیجه سالها برداشت بیش از توان طبیعت، کاهش بارندگی، تغییر اقلیم و وابستگی شدید به منابع آب زیرزمینی است.
زنگ خطر با افزایش دما
همزمان با افزایش محسوس دمای هوا، شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی نسبت به افزایش مصرف آب در نقاط مختلف استان هشدار داده است.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی در این خصوص به خبرنگار مهر گفت: گرمای بیسابقه، افزایش حضور جمعیت شناور در روستاها و رشد مصرف آب باعث شده میزان مصرف در بسیاری از شهرها و روستاهای استان افزایش قابل توجهی پیدا کند.
حسین توکلی با بیان اینکه حتی افزایش یک درجهای دمای هوا نیز تأثیر مستقیمی بر میزان مصرف آب دارد، افزود: میانگین افزایش دمای خراسان جنوبی در سال جاری از متوسط کشور بیشتر بوده و همین مسئله فشار مضاعفی بر شبکههای آبرسانی وارد کرده است.
وی با اشاره به اینکه شهرهای بیرجند، سربیشه، اسدیه، قاین، سرایان، خوسف و فردوس در شرایط تنش آبی قرار دارند، اظهار کرد: در مقابل، شهرهای طبس، نهبندان و بشرویه به دلیل اجرای طرحهای جدید تأمین آب از وضعیت پایدارتری برخوردار شدهاند.
توکلی همچنین از خروج ۵۵ روستا از چرخه آبرسانی سیار در سال گذشته خبر داد و گفت: با وجود این اقدام، هنوز ۴۲۳ روستای خراسان جنوبی برای تأمین آب شرب به تانکرهای آبرسانی وابسته هستند؛ آماری که نشان میدهد فاصله استان تا رسیدن به شرایط پایدار همچنان زیاد است.
وابستگی کمسابقه به منابع زیرزمینی
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی با تشریح وضعیت منابع آبی استان به خبرنگار مهر گفت: حدود ۹۵ درصد آب مصرفی خراسان جنوبی از منابع آب زیرزمینی تأمین میشود؛ در حالی که میانگین این شاخص در کشور حدود ۴۵ درصد است.
عباس سارانی افزود: سالانه حدود ۸۸۴ میلیون مترمکعب آب در استان مصرف میشود که ۸۷ درصد آن در بخش کشاورزی، ۱۰ درصد در بخش شرب و حدود سه درصد در بخش صنعت و خدمات مورد استفاده قرار میگیرد.
وی تأکید کرد: همین آمار به روشنی نشان میدهد که هرگونه برنامه برای عبور از بحران آب، بدون مدیریت مصرف در بخش کشاورزی، نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.
شاید مهمترین و نگرانکنندهترین بخش مطالعات انجام شده درباره منابع آب خراسان جنوبی، سن آبهایی باشد که امروز از اعماق زمین برداشت میشوند.
سارانی گفت: مطالعات سنیابی آب در دشت بیرجند نشان میدهد تنها حدود ۱۵ درصد آب برداشتشده مربوط به آبهای جوان و حاصل بارندگیهای چند دهه اخیر است، اما حدود ۸۵ درصد آب برداشتشده از منابعی تأمین میشود که بین چهار تا ۱۷ هزار سال قدمت دارند.
وی ادامه داد: این آبها عملاً جزو ذخایر غیرتجدیدپذیر محسوب میشوند و برداشت از آنها به معنای استفاده از سرمایهای است که در مقیاس عمر انسان و حتی چندین نسل آینده قابل جایگزینی نیست.
کارشناسان معتقدند وقتی یک منطقه ناچار میشود برای تأمین آب شرب و کشاورزی به سراغ چنین ذخایری برود، به این معناست که منابع تجدیدپذیر دیگر پاسخگوی نیاز موجود نیستند و شرایط از مرحله تنش آبی عبور کرده است.
۲۶ دشت در وضعیت ممنوعه
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی اظهار کرد: از مجموع ۳۵ محدوده مطالعاتی آب استان، ۲۶ محدوده در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند.
وی افزود: در برخی دشتها از جمله دشت بیرجند، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی حدود ۱.۴ برابر ظرفیت برنامهریزی شده است؛ مسئلهای که موجب افت مداوم سطح آبخوانها و افزایش کسری مخزن شده است.
بر اساس آمار اعلام شده، کسری تجمعی منابع آب زیرزمینی خراسان جنوبی طی سه دهه اخیر به بیش از چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که نشاندهنده برداشت مستمر بیش از میزان تغذیه طبیعی آبخوانهاست.
فرونشست؛ خطری زیر پای استان
برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، تنها موجب کاهش ذخایر آب نشده، بلکه آثار زمینشناختی گستردهای نیز بر جای گذاشته است.
سارانی با اشاره به گسترش پدیده فرونشست زمین در استان گفت: هماکنون این پدیده در ۹ شهرستان و ۱۷ محدوده مطالعاتی خراسان جنوبی مشاهده شده و حدود ۷۰ درصد عوامل ایجاد آن ناشی از برداشت بیش از حد آبهای زیرزمینی است.
وی هشدار داد: فرونشست زمین میتواند خسارتهای جبرانناپذیری به جادهها، خطوط راهآهن، ساختمانها، اراضی کشاورزی و حتی ظرفیت ذخیره آبخوانها وارد کند؛ خسارتهایی که در بسیاری از موارد غیرقابل بازگشت هستند.
سدهایی که تنها ۱۸ درصد آب دارند
کاهش ذخایر آبی تنها در سفرههای زیرزمینی دیده نمیشود، بلکه وضعیت سدهای استان نیز بیانگر تداوم خشکسالی است.
بر اساس آمار شرکت آب منطقهای، ظرفیت مخازن سدهای خراسان جنوبی حدود ۷۵ میلیون مترمکعب است، اما اکنون تنها حدود ۱۳.۵ میلیون مترمکعب آب در آنها ذخیره شده که معادل حدود ۱۸ درصد ظرفیت سدهاست.
به گفته مسئولان، اگرچه بارندگیهای سال جاری نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما پراکندگی زمانی و مکانی بارشها، کاهش روانابها و آثار تغییر اقلیم سبب شده این بارندگیها تأثیر محسوسی بر ذخیره سدها نداشته باشد.
افزایش بارندگی؛ اما خشکسالی همچنان پابرجاست
در نگاه نخست، افزایش بارندگیهای سال آبی جاری میتواند نشانهای امیدوارکننده برای بهبود وضعیت منابع آب باشد، اما کارشناسان معتقدند این افزایش به معنای پایان بحران نیست و نباید تصویری نادرست از شرایط استان ایجاد کند.
بر اساس اعلام شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی، از ابتدای سال آبی جاری تاکنون حدود ۱۲۰ میلیمتر بارندگی در استان ثبت شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۸۸ درصد و نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۱۰ درصد افزایش داشته است.
با این حال، این افزایش بارش نتوانسته آثار انباشته ۲۶ سال خشکسالی متوالی را جبران کند؛ زیرا بخش قابل توجهی از بارندگیها به صورت رگباری و کوتاهمدت رخ داده و فرصت کافی برای نفوذ به آبخوانها و تغذیه منابع زیرزمینی فراهم نشده است.
از سوی دیگر، افزایش دمای هوا و تبخیر بالا نیز بخش مهمی از این نزولات را پیش از آنکه به منابع پایدار آب تبدیل شوند، از چرخه خارج میکند.
جواد نخعی، مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به شاخص استاندارد بارش، تبخیر و تعرق (SPEI) اعلام کرده است که حدود ۹۹.۹۸ درصد مساحت استان همچنان درگیر درجات مختلف خشکسالی است و بخش عمده استان در وضعیت خشکسالی شدید و بسیار شدید قرار دارد.
این آمار نشان میدهد اگرچه بارندگیهای امسال نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما هنوز فاصله زیادی تا احیای منابع آب استان وجود دارد.
گرمای بیشتر؛ فشار مضاعف بر منابع آب
همزمان با تداوم آثار تغییر اقلیم، پیشبینیهای هواشناسی نیز از گرمتر شدن هوای خراسان جنوبی در ماههای آینده حکایت دارد.
بر اساس آخرین پیشبینیها، دمای هوای استان بین نیم تا دو درجه سانتیگراد بالاتر از میانگین بلندمدت خواهد بود.
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی با اشاره به استقرار سامانه پرارتفاع جنبحارهای گفت: تداوم موجهای گرما، افزایش تبخیر و کاهش رطوبت خاک، فشار بیشتری بر منابع آب استان وارد خواهد کرد.
وی از شهروندان خواست با پرهیز از مصرف غیرضروری آب و رعایت الگوی مصرف، در مدیریت این شرایط مشارکت کنند.
کارشناسان نیز معتقدند تغییر اقلیم، افزایش دما و کاهش بارشهای مؤثر، در سالهای آینده مدیریت منابع آب را بیش از گذشته با چالش مواجه خواهد کرد.
پروژههای تأمین آب؛ راهکاری برای کاهش تنش
در کنار مدیریت مصرف، اجرای طرحهای جدید تأمین آب نیز به عنوان یکی از راهکارهای عبور از تنش آبی در دستور کار قرار گرفته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی در گفتوگو با خبرنگار مهر از پیشرفت ۶۰ درصدی پروژه اضطراری آبرسانی به بیرجند خبر داد و گفت: این طرح با هدف انتقال ۱۵۰ لیتر بر ثانیه آب شرب در حال اجراست و تاکنون ۴۴۰ میلیارد تومان برای آن هزینه شده است.
سارانی افزود: در قالب این پروژه ۶ حلقه چاه تجهیز شده، ۳۰ کیلومتر خط انتقال اجرا شده و تلاش میشود این طرح تا پایان تابستان به بهرهبرداری برسد.
به گفته وی، اجرای این پروژه میتواند بخشی از نیاز آبی مرکز استان را در کوتاهمدت تأمین کند، هرچند راهکار اصلی همچنان مدیریت مصرف و حفاظت از منابع موجود است.
همچنین پروژه انتقال آب به شهرستان طبس نیز با حفر چهار حلقه چاه، اجرای خطوط انتقال و بهرهگیری از سد نهرین، موجب کاهش تنش آبی این شهرستان شده و شرایط پایدارتری را برای تأمین آب شرب فراهم کرده است.
کاهش روستاهای وابسته به آبرسانی سیار
در کنار اجرای پروژههای تأمین آب، توسعه زیرساختهای آبرسانی در روستاها نیز ادامه دارد.
استاندار خراسان جنوبی با اشاره به اقدامات انجام شده در این حوزه گفت: طی یک سال و نیم گذشته، ۶۵ روستا از چرخه آبرسانی سیار خارج شدهاند.
سیدمحمدرضا هاشمی افزود: در ابتدای فعالیت دولت، ۴۸۵ روستا از طریق تانکر آبرسانی میشدند و برنامهریزی شده است امسال نیز ۵۰ روستای دیگر به شبکه پایدار آب متصل شوند.
وی از اجرای ۱۸ مجتمع آبرسانی، اصلاح شبکههای فرسوده، توسعه خطوط انتقال و اجرای طرحهای تأمین آب به عنوان بخشی از اقدامات انجام شده برای کاهش تنش آبی استان یاد کرد و بر ضرورت صرفهجویی در مصرف آب تأکید داشت.
کشاورزی؛ نقطه آغاز حل بحران
کارشناسان حوزه آب معتقدند با توجه به اینکه بیشترین مصرف آب در خراسان جنوبی مربوط به بخش کشاورزی است، بدون اصلاح الگوی مصرف در این بخش، عبور از بحران امکانپذیر نخواهد بود.
عضو هیئت علمی گروه علوم و مهندسی آب دانشگاه بیرجند در گفتوگو با خبرنگار مهر گفت: بیش از ۸۷ درصد آب استان در بخش کشاورزی مصرف میشود و ادامه شیوههای سنتی آبیاری فشار مضاعفی بر منابع محدود آب وارد کرده است.
حسین خزیمهنژاد توسعه سامانههای نوین آبیاری، اصلاح الگوی کشت، گسترش کشت گلخانهای، توسعه محصولات کمآببر از جمله زرشک، عناب، زعفران، پسته و گیاهان دارویی، بازچرخانی پساب، تغذیه مصنوعی آبخوانها، کاهش هدررفت شبکههای آبرسانی و بهرهگیری از فناوریهای نوین را مهمترین راهکارهای عبور از شرایط کنونی عنوان کرد.
وی تأکید کرد: مدیریت بحران آب تنها با اجرای پروژههای جدید تأمین آب محقق نمیشود، بلکه افزایش بهرهوری در مصرف و اصلاح شیوههای بهرهبرداری، شرط اصلی پایداری منابع آبی است.
آینده آب استان در گرو تصمیمهای امروز
آنچه امروز در خراسان جنوبی مشاهده میشود، نتیجه سالها کاهش بارندگی، برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی و افزایش وابستگی به منابعی است که بخش قابل توجهی از آنها عملاً قابلیت تجدید ندارند.
هرچند اجرای طرحهای انتقال آب، توسعه مجتمعهای آبرسانی، اصلاح شبکههای فرسوده و اجرای سند سازگاری با کمآبی میتواند بخشی از مشکلات موجود را کاهش دهد، اما متخصصان معتقدند این اقدامات زمانی اثربخش خواهد بود که همزمان مدیریت برداشت از آبخوانها، افزایش بهرهوری در کشاورزی، اصلاح الگوی مصرف و مشارکت جدی مردم نیز در دستور کار قرار گیرد.
امروز خراسان جنوبی بیش از هر زمان دیگری نیازمند تصمیمهایی است که بر پایه واقعیتهای علمی و مدیریت پایدار منابع آب اتخاذ شود؛ چرا که آینده این استان، بیش از هر چیز، به نحوه حفاظت از آخرین ذخایر ارزشمند آب آن وابسته است.
