خبرگزاری مهر - گروه استانها، فاطمه گلوی: سواحل ماسهای و دستنخورده دریای عمان در محدوده چابهار و کنارک، هر ساله در آستانه فصلهای بهار و پاییز به صحنه یکی از شگفتانگیزترین چرخههای حیات وحش ایران تبدیل میشود؛ جایی که لاکپشتهای دریایی در سکوت شب، خود را از دل امواج به ساحل میرسانند تا میراث میلیونها ساله بقای خود را در دل شنهای گرم تداوم بخشند.
این منطقه که در منتهیالیه جنوب شرقی ایران و در همجواری با آبهای گرمسیری اقیانوس هند واقع شدهاست، به دلیل برخورداری از خلیجهای کوچک، دماغههای صخرهای و سواحل شنی کالیبرهشده، یکی از مهمترین زیستگاههای تخمگذاری لاکپشتهای دریایی در شمال اقیانوس هند به شمار میرود.
عمدهترین گونههای مراجعهکننده به این سواحل، لاکپشت سبز و لاکپشت نوکعقابی میباشد که هر دو در فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت در طبقه «در خطر انقراض» قرار دارند.
اهمیت زیستگاهی چابهار تنها به حضور این دو گونه محدود نمیشود؛ بهویژه سواحل لیپار، تنگ، بریس و گواتر به عنوان نقاط کلیدی لانهگزینی شناسایی شدهاند که در آنها لاکپشتهای ماده پس از حفر چالههایی به عمق نیم متر، بین ۸۰ تا ۱۲۰ تخم میگذارند و سپس با پوشاندن هوشمندانه لانه، آن را به امان طبیعت میسپارند.
پنج گونه لاکپشت دریایی با پراکنش جهانی در سواحل چابهار به ثبت رسیده است
الهام آبتین مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان در گفت و گو با خبرنگار مهر با اشاره به تنوع لاکپشتهای دریایی گفت: جمعیت لاکپشتهای دریایی را اساس چرخه زندگی به دو گروه عمده شامل فاز تولیدمثلی و فاز تغذیهای تقسیمبندی میشود؛ این تقسیمبندی به درک بهتر الگوهای حضور و رفتار این گونهها در آبهای ایران کمک شایانی میکند.
وی ادامه داد: بر اساس گزارشهای میدانی، از هفت گونه لاکپشت دریایی با پراکنش جهانی، پنج گونه در حوزه دریایی عمان و سواحل چابهار ثبت شده است که نشاندهنده تنوع زیستی قابل توجه این منطقه است.
آبتین بیان کرد: در فاز تولیدمثلی یا زادآوری، عمدهترین گونهای که در سواحل استان سیستان و بلوچستان و هرمزگان مشاهده میشود، لاکپشت دریایی سبز است؛ با این حال، شمار لاکپشتهای ماده که هر سال برای تخمگذاری به این سواحل میآیند، چندان زیاد نیست و به بیش از ده لاکپشت نمیرسد.
وی تصریح کرد: نکته مهم در پایش این جمعیتها آن است که هر لاکپشت ماده در یک فصل لانهسازی ممکن است بین سه تا پنج بار به ساحل آمده و اقدام به تخمگذاری کند؛ بنابراین، مشاهده پنجاه لانه در یک ساحل به معنای حضور پنجاه لاکپشت بالغ نیست، بلکه ممکن است تمامی این لانهها توسط تنها یک یا چند لاکپشت ایجاد شده باشد.
مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان اظهار داشت: مناطق تخمگذاری لاکپشتها بهصورت پراکنده در بخشهایی از سواحل مکران شناسایی شده است؛ بهطور مشخص، مناطقی مانند بندر تنگ و امتداد ساحلی از رمین از جمله مکانهایی هستند که بهطور مطمئن میتوان آنها را جزو زیستگاههای تخمگذاری لاکپشت سبز به شمار آورد؛ با این وجود، لانهها به شکل پراکنده در سایر نقاط نیز مشاهده میشوند.
لاکپشتهای هرساله برای تخم گذاری به ساحل نمیروند
وی افزود:الگوی تخمگذاری این خزندگان دریایی بدین صورت است که هر ساله به محل تخمگذاری بازنمیگردند و معمولاً فواصل بازگشت آنها دو تا سه سال است؛ بنابراین، لاکپشتی که در یک سال معین در ساحل تخمگذاری میکند، به احتمال قریب به یقین سال بعد در همان منطقه دیده نخواهد شد.
آبتین گفت: پس از پایان تخمگذاری، لاکپشتها بلافاصله به دریا بازمیگردند و احتمال ماندگاری و اقامت دائمی آنها در آبهای ساحلی ایران بسیار ضعیف است؛ مسیر مهاجرت این گونه پس از ترک سواحل ایران هنوز بهطور دقیق مشخص نیست.
وی ادامه داد: علاوه بر لاکپشت سبز، لاکپشت عقابی نیز از دیگر گونههایی است که پیشتر سابقه تخمگذاری در سواحل ایران را داشته است؛ با این حال، مستندات تخمگذاری این گونه در سالهای اخیر کاهش یافته و تعداد این گونه نیز انگشت. شماره شده است.
مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان افزود: لاکپشتهای عقابی نیز همچون گروههای مهاجر، مسیرهایی به سمت پاکستان یا شرق آسیا را برای زادآوری انتخاب میکنند.
وی تصریح کرد: در نقطه مقابل فاز تولیدمثلی، فاز تغذیه یا جمعیتهای تغذیهکننده قرار دارد که گروههای کاملا متفاوتی را شامل میشود؛ در این فاز، عمدتا شاهد حضور لاکپشتهای ماده در هنگام لانهسازی هستیم و مشاهده لاکپشتهای نر در این مرحله بسیار نادر و تصادفی است، مگر آنکه نمونههای تلف شده توسط امواج به ساحل آورده شوند؛ از همین رو، اطلاعات موجود از جمعیتهای نر بسیار اندک است.
آبتین بیان کرد: مهمترین ویژگی جمعیتهای حاضر در فاز تغذیه، تنوع سنی بسیار بالای آنها است؛ در آبهای ساحلی چابهار و سایر مناطق دریای عمان میتوان لاکپشتهایی با سنین مختلف، از جمله نابالغهای چهار تا پنج ساله تا لاک پشت های بالغ را مشاهده کرد.
وی تأکید کرد: نکته کلیدی آن است که لاکپشتهای نابالغ و نرها هیچگاه برای به سواحل نمیآیند؛ همچنین، نرخ بقای نوزادان در این گونهها بسیار پایین است و از هر هزار تا سه هزار نوزاد که از تخم بیرون میآیند، تعداد اندکی لاکپشت به سن بلوغ میرسد؛ تلفات جانی از لحظه خروج از لانه و حرکت به سمت دریا آغاز میشود؛ جایی که خرچنگها، پرندگان و پستانداران ساحلی شکارچیان اصلی نوزادان هستند؛ با ورود به دریا نیز ماهیان شکارچی و کوسهها به شدت از آنها تغذیه میکنند که مجموع این عوامل، بقای این گونهها را با چالش جدی مواجه ساخته است.
صید ضمنی، مهمترین تهدید انسانی برای لاکپشتهای دریایی
اصغر مبارکی، کارشناس محیط زیست و متخصص گونه های خزنده اداره کل محیط زیست سیستان و بلوچستان با اشاره به میزان تلفات لاکپشتهای دریایی در تور صیادان اظهار داشت: در کنار تلفات طبیعی، مهمترین تهدید انسانی برای بقای لاکپشتهای دریایی در آبهای ایران، گرفتار شدن آنها در ادوات صید و صیادی، بهویژه تورهای صیادی، است؛ این پدیده که به «صید ضمنی» معروف است، بیشترین آمار کشتار لاکپشتها را به خود اختصاص داده و به عنوان یکی از بحرانیترین عوامل کاهش جمعیت این خزندگان ارزشمند دریایی به شمار میرود.
وی ادامه داد: با توجه به اینکه بسیاری از لاکپشتها برای تغذیه و مهاجرت به طور مداوم در حال جابهجایی میان زیستگاههای مختلف از جمله سواحل ایران، عمان، پاکستان و حتی شرق آسیا هستند، احتمال برخورد آنها با تورهای صیادی در این پهنههای آبی بسیار بالا است.
مبارکی بیان کرد: مشاهده و علامتگذاری این گونهها نشان داده است که یک لاکپشت ممکن است در یک روز در چابهار دیده شود و روز بعد در نقطهای دیگر رؤیت شود؛ این الگوی حرکتی که صرفا در پی یافتن منابع غذایی صورت میپذیرد، مدیریت حفاظت از آنها را دشوارتر میکند.
وی تصریح کرد: از دیدگاه اکولوژیک، لاکپشتهای دریایی نقشی فراتر از یک گونه صرفاً در معرض تهدید دارند و بهعنوان گونههای کلیدی در سلامت زیستبومهای دریایی ایفای نقش میکنند؛ لاکپشت سبز به واسطه رژیم غذایی گیاهخواری خود، بهطور مستقیم به کنترل بسترهای علفهای دریایی کمک میکند؛ این علفهای دریایی از مهمترین اکوسیستمهای ساحلی هستند که زیستگاه و محل تغذیه بسیاری از آبزیان به شمار میروند؛ چرای لاکپشتهای سبز بر روی این علفها، مانع از رشد بیرویه آنها شده و به گردش مواد مغذی در این بومسازگانها یاری میرساند؛ نقشی که متأسفانه آن بهسادگی قابل درک و اندازهگیری نیست.
حذف لاکپشتها از چرخه طبیعی پیامدهای جبران ناپذیری بر تعادل زیست بوم دریایی دارد
کارشناس محیط زیست و متخصص گونه های خزنده اداره کل محیط زیست سیستان و بلوچستان خاطرنشان کرد: لاکپشت عقابی نیز نقشی مشابه لاک پشت سبز اما تخصصیتر در کنترل جوامع اسفنجهای دریایی ایفا میکند؛ این گونه با تغذیه از اسفنجها، تعادل جمعیت را حفظ کرده و فضا را برای رشد مرجانها و سایر موجودات بسترزی فراهم میآورد.
وی گفت: در واقع، فعالیت تغذیهای لاکپشت عقابی نوعی «بازخوانی و بازیابی مواد مغذی» در اکوسیستم صخرههای مرجانی تلقی میشود؛ با این حال، درک کمی تأثیرات بومشناختی این گونهها بسیار پیچیده و دشوار است و به سادگی نمیتوان ابعاد دقیق عملکرد آنها را در زنجیره غذایی تشریح کرد؛ آنچه مسلم است، حذف این لاکپشتها از چرخه طبیعی میتواند پیامدهای جبرانناپذیری بر تعادل زیستبومهای دریایی جنوب کشور داشته باشد.
مبارکی ادامه داد: مدیریت جامع برای حفاظت از لاکپشتهای دریایی مستلزم تفکیک رویکردها برای فازهای مختلف زندگی است؛ پایش مستمر سواحل تخمگذاری برای ثبت دقیق لانهها و محافظت از نوزادان در فاز تولیدمثلی، همراه با اقدامات کاهش صید ضمنی در فاز تغذیه و مهاجرت، از ضروریترین گامها به شمار میرود؛ همچنین همکاریهای منطقهای با کشورهایی چون عمان، پاکستان و سایر کشورهای حاشیه دریای عمان و اقیانوس هند برای ردیابی مسیرهای مهاجرتی و حفاظت از زیستگاههای تغذیهای و تولیدمثلی بینالمللی، اهمیتی حیاتی دارد.
وی بیان کرد: تا زمانی که تصویر دقیقی از محلهای زادآوری اصلی جمعیتهای نابالغ و مسیرهای مهاجرتی آنها ترسیم نشود، برنامههای حفاظتی با خلأ اطلاعاتی مواجه خواهد بود؛ افزون بر این، آگاهیبخشی به جوامع محلی و صیادان در خصوص نقش بیبدیل این خزندگان در سلامت دریا و لزوم بهکارگیری ادوات صید ایمنتر، میتواند بخش عمدهای از تلفات این گونههای ارزشمند را کاهش دهد.
کارشناس محیط زیست و متخصص گونه های خزنده اداره کل محیط زیست سیستان و بلوچستان در پایان تأکید کرد: حفظ این گنجینههای زیستی نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت بومشناختی برای پایداری زیستبومهای دریایی جنوب ایران است.
