ارشک اول اشکانی
تیرداد اول (Tiridates I)، که به عنوان اشک دوم نیز شناخته میشود، یکی از رویدادهای کلیدی در تاریخ ایران باستان است که به تثبیت امپراتوری اشکانیان (پارتها) منجر شد.
تیرداد، برادر ارشک اول (Arsaces I)، بنیانگذار سلسله اشکانی، پس از مرگ برادرش در حدود ۲۴۶ پیش از میلاد، رهبری قیام علیه امپراتوری سلوکیان را بر عهده گرفت. این قیام نه تنها نمادی از مقاومت ایرانیان در برابر سلطه یونانی-مقیاس بود، بلکه پایههای یک امپراتوری قدرتمند را ریخت که بیش از چهار قرن دوام آورد. با این حال، historicity تیرداد مورد مناقشه مورخان است و برخی او را شخصیتی خیالی میدانند که برای پر کردن شکافهای تاریخی ساخته شده است. این مقاله به بررسی زمینه تاریخی، جزئیات قیام، حکومت تیرداد و دیدگاههای تاریخی میپردازد.
بنیانگذار سلسله اشکانی
پس از فتح ایران توسط اسکندر مقدونی در ۳۳۰ پیش از میلاد، امپراتوری هخامنشی فروپاشید و ایران زیر سلطه جانشینان اسکندر، یعنی سلوکیان، قرار گرفت. سلوکیان، که توسط سلوکوس اول بنیان گذاشته شد، تلاش کردند تا فرهنگ یونانی را بر ایران تحمیل کنند، اما این سلطه با مقاومتهای محلی همراه بود. در شمال شرقی ایران، در منطقه پارت (Parthia)، قبایل ایرانینژاد مانند پرنیها (Parni) زندگی میکردند که از سبک زندگی کوچنشینی و مهارت در سوارکاری و تیراندازی برخوردار بودند.
ارشک اول، رهبر قبیله پرنی، در حدود ۲۴۷ پیش از میلاد علیه ساتراپ سلوکی پارت، آندراگوراس، قیام کرد. او با پنج یار وفادار خود هسته قیام را تشکیل داد و پارت را فتح کرد. ارشک نسب خود را به اردشیر دوم هخامنشی میرساند و شعار احیای فرهنگ و استقلال ایرانی را سر داد. این قیام در زمانی رخ داد که امپراتوری سلوکیان با مشکلات داخلی مانند شورش آنتیوخوس هیراکس و حملات بطلمیوس سوم مواجه بود. ارشک پس از دو سال مبارزه در ۲۴۶ پیش از میلاد کشته شد، و برادرش تیرداد جانشین او شد.
پس از مرگ ارشک، تیرداد رهبری قیام را بر عهده گرفت و خود را "اشک دوم" نامید، سنتی که همه پادشاهان اشکانی آن را ادامه دادند تا به یاد بنیانگذار سلسله باشند. تیرداد با سکاها (Scythians) اتحاد بست و سپاهی از آنها جمع کرد. او ابتدا با پسر دیودوتوس (حاکم باکتریا) مذاکره کرد و او را از اتحاد با سلوکوس دوم برحذر داشت.
جنگ اصلی در حدود ۲۳۸ پیش از میلاد رخ داد. سلوکوس دوم، پادشاه سلوکی، برای سرکوب قیام به پارت لشکر کشید و تیرداد را شکست داد، اما تیرداد به نواحی بیابانی عقبنشینی کرد. سلوکوس به دلیل شورش برادرش آنتیوخوس هیراکس مجبور به بازگشت به غرب شد. تیرداد از این فرصت استفاده کرد، بازگشت و یونانیها را شکست داد. طبق برخی روایات، در جنگ سال ۲۴۷ پیش از میلاد، سلوکوس شکست سختی خورد و اسیر شد. این پیروزی تیرداد را قادر ساخت تا مبانی دولت اشکانی را تحکیم بخشد. او شهرهایی مانند دارا (در خراسان) را ساخت و استحکامات دفاعی ایجاد کرد.
قیام تیرداد بخشی از جنگهای گسترده اشکانیان و سلوکیان بود که بیش از یک قرن طول کشید. اشکانیان با تاکتیکهای چریکی و سوارهنظام ماهر، سلوکیان را تضعیف کردند و در نهایت آنها را از ایران بیرون راندند.
گردآوری: بخش فرهنگ و هنر بیتوته
