به گزارش ایرنا، موضوع تأمین و توزیع سوخت در استان پهناور سیستان و بلوچستان به دلیل شرایط جغرافیایی خاص، گستردگی استان، پراکندگی سکونتگاهها و همجواری با مرزهای شرقی کشور همواره از جمله مسائل مهم در حوزه خدمات عمومی و زیرساختی بوده است. این استان با دارا بودن بیش از یکهزار و ۶۳۰ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان و پاکستان و قرار گرفتن در مسیرهای ترانزیتی و تجاری، از ویژگیهایی برخوردار بوده که مدیریت عرضه سوخت را به موضوعی چندبعدی و نیازمند برنامهریزی دقیق تبدیل کرده است.
در سالهای اخیر نیز موضوعاتی مانند توسعه ناوگان حملونقل، افزایش ترددهای جادهای، رشد فعالیتهای اقتصادی و همچنین تفاوت قیمت سوخت در دو سوی مرز، اهمیت توجه به زیرساختهای عرضه و مدیریت مصرف سوخت در سیستان و بلوچستان را بیش از پیش برجسته کرده است.
کمبود جایگاههای عرضه سوخت، دسترسی دشوار به بنزین آزاد، صفهای طولانی و استمرار قاچاق سوخت، سالهاست به یکی از مهمترین دغدغههای مردم سیستان و بلوچستان تبدیل شده
در همین چارچوب، کمبود جایگاههای عرضه سوخت، دسترسی دشوار به بنزین آزاد، صفهای طولانی، فعالیت گسترده دلالان و استمرار قاچاق سوخت، سالهاست به یکی از مهمترین دغدغههای مردم سیستان و بلوچستان، بهویژه شهرستانهای جنوبی استان تبدیل شده؛ موضوعی که از یک سو زندگی روزمره شهروندان، رانندگان و فعالان اقتصادی را تحت تأثیر قرار داده و از سوی دیگر، به دلیل اختلاف فاحش قیمت سوخت در ۲سوی مرز، مقابله با قاچاق را به یکی از پیچیدهترین چالشهای کشور بدل کرده است.
واقعیت آن است که بخش قابل توجهی از مردم سیستان و بلوچستان، بهویژه در جنوب استان، برای دریافت بنزین، حتی سهمیه آزاد پنج هزار تومانی، با مشکلات فراوانی روبهرو هستند؛ در حالی که همین بنزین در مواردی با چندین برابر قیمت در آن سوی مرزها به فروش میرسد و سود آن نصیب شبکههای قاچاق میشود.
پرسش اساسی این است که آیا نمیتوان راهکاری یافت که هم مانع تاراج این سرمایه ملی شود و هم مردم عادی که هیچ ارتباطی با قاچاق ندارند، بتوانند بدون دردسر از سهمیه قانونی خود استفاده کنند؟
پاسخ به این پرسش، بهویژه از منظر میدانی، اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا هرگونه تصمیمگیری باید همزمان دو هدف را دنبال کند؛ نخست کاهش قاچاق سوخت و دوم تسهیل دسترسی مردم به سوخت مورد نیازشان. به نظر میرسد راهکارهای گذشته نتوانستهاند این دو هدف را به طور همزمان محقق کنند و اکنون ضرورت دارد با توجه به شرایط خاص و مرزی سیستان و بلوچستان، برنامههایی عملیاتی، بومی و مبتکرانه تدوین و اجرا شود.
از سوی دیگر، اجرای برخی سیاستها از جمله کدینگ کارتهای سوخت نیز اگرچه با هدف کنترل قاچاق انجام شده، اما در برخی مناطق استان مشکلات تازهای برای شهروندان، رانندگان، گردشگران و ناوگان حملونقل ایجاد کرده است.
جولان دلالان سوخت
بررسیهای میدانی خبرنگار ایرنا نشان میدهد همزمان با محدودیت دسترسی مردم به بنزین آزاد، دلالان سوخت در اطراف برخی جایگاهها فعالیت گستردهای دارند و از شرایط موجود به نفع خود و شبکههای قاچاق بهره میبرند.
شنیدهها حاکی است قیمت بنزین در آن سوی مرز، بسته به نوسانات نرخ ارز، گاه به چند برابر قیمت داخلی میرسد. گازوئیل نیز شرایط مشابهی دارد و همین اختلاف قیمت، انگیزه قاچاق را افزایش داده است.
در اطراف برخی جایگاههای سوخت، بنزین تنها چند متر دورتر از محل عرضه رسمی، با چند برابر قیمت خرید و فروش میشود؛ در حالی که بسیاری از شهروندان برای دریافت سهمیه قانونی خود با مشکل روبهرو هستند.
برخی افراد نیز با فروش سهمیه ماهانه خود به دلالان، ناخواسته به تداوم این چرخه کمک میکنند؛ موضوعی که نشان میدهد هر برنامه اصلاحی باید همزمان ابعاد اجتماعی، اقتصادی و امنیتی مسئله را نیز در نظر بگیرد.
بمبهای متحرک در خیابانها
گسترش بنزینفروشی خیابانی در سیستان و بلوچستان، علاوه بر ایجاد بازار غیررسمی سوخت، تهدیدی جدی برای ایمنی شهروندان است. صدها ظرف پلاستیکی حاوی بنزین که در حاشیه خیابانها و معابر شهری نگهداری میشوند، هر لحظه میتوانند حادثهای جبرانناپذیر رقم بزنند.
این بازار غیررسمی نهتنها نتوانسته مشکل کمبود سوخت را برطرف کند، بلکه با محدود کردن عرضه و فروش بنزین با قیمتهای چندبرابری، خود به عاملی برای تشدید بحران تبدیل شده است.
تداوم فعالیت آزادانه فروشندگان بنزین در کنار جایگاههای رسمی نیز نشان میدهد نظارتها و اقدامات کنترلی هنوز نتوانسته اثرگذاری لازم را داشته باشد.
اگرچه اقداماتی مانند شناسایی کارتهای سوخت مهاجر، نصب دوربینهای پلاکخوان، پایش تصویری و تشدید نظارتها در دستور کار قرار گرفته، اما استمرار وضعیت موجود بیانگر آن است که این اقدامات به تنهایی کافی نبوده است.
موقعیت خاص سیستان و بلوچستان با بیش از یکهزار و ۶۳۰ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان و پاکستان و حجم بالای قاچاق سوخت، ضرورت اتخاذ راهکارهای متفاوت و متناسب با شرایط این استان را دوچندان کرده است.
قاچاق سوخت تنها خسارتی اقتصادی نیست؛ خودروهای حامل سوخت قاچاق بارها در محورهای مواصلاتی استان دچار حوادث مرگبار شدهاند و علاوه بر تهدید جان قاچاقچیان، امنیت جادهها و جان شهروندان را نیز به خطر انداختهاند.
با این حال، همچنان در بسیاری از شهرهای استان، حتی در زاهدان، فروش آزاد بنزین در کنار خیابانها به پدیدهای عادی تبدیل شده؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در شیوههای مدیریت، نظارت و توزیع سوخت را بیش از پیش آشکار میکند.
شرح مشکل؛ از کمبود جایگاه تا دشواری دسترسی به سوخت
یکی از مهمترین مشکلاتی که مردم و کارشناسان بر آن تأکید دارند، کمبود جایگاههای عرضه سوخت و نبود دسترسی آسان به بنزین آزاد در بسیاری از شهرهای سیستان و بلوچستان، بهویژه مناطق ساحلی و جنوبی استان است.
در حالی که در بسیاری از استانهای کشور فاصله میان جایگاههای سوخت اندک است، رانندگان در بسیاری از محورهای سیستان و بلوچستان ناچارند دهها و گاه صدها کیلومتر بدون دسترسی به جایگاه سوخت تردد کنند؛ موضوعی که بهویژه در مسیرهای ترانزیتی، خسارتهای اقتصادی و مخاطرات ایمنی فراوانی به همراه دارد.
چابهار به عنوان بزرگترین بندر اقیانوسی ایران و یکی از مهمترین قطبهای تجاری، گردشگری و ترانزیتی کشور، امروز با کمبود حدود ۱۵ جایگاه سوخت روبهرو است؛ کمبودی که با افزایش جمعیت، توسعه بندری و ورود سالانه صدها هزار گردشگر، بیش از گذشته خود را نشان میدهد.
مشکلات عرضه بنزین آزاد؛ گلایه مردم از دسترسی دشوار به سهمیه قانونی
علاوه بر کمبود جایگاههای سوخت، نحوه عرضه بنزین آزاد (پنج هزار تومانی) نیز به یکی از مهمترین دغدغههای مردم جنوب سیستان و بلوچستان تبدیل شده، اگرچه این نوع سوخت برای پاسخگویی به نیازهای مازاد شهروندان پیشبینی شده، اما گزارشهای میدانی خبرنگار ایرنا نشان میدهد در بسیاری از جایگاههای استان، دسترسی به آن با محدودیتهای جدی همراه است.
شهروندان شهرستانهای چابهار، کنارک، دشتیاری، زرآباد، نیکشهر، قصرقند، لاشار، سرباز، راسک، فنوج و روستاهای اطراف میگویند در بسیاری از مواقع یا بنزین آزاد عرضه نمیشود یا دسترسی به آن برای همه مردم یکسان نیست.
مهدی رئیسی یکی از شهروندان نیکشهر میگوید: برای تأمین حداقل سوخت مورد نیاز خود ناچار شده چندین جایگاه از جمله تختملک، ساربوک، نیکوجهان و حتی برخی جایگاههای ایرانشهر را مراجعه کند، اما در بیشتر آنها بنزین پنج هزار تومانی به مردم عادی عرضه نشده است.
وی مدعی است در برخی جایگاهها تعدادی از صاحبان خودرو به صورت وسطهای آسانتر به سوخت دسترسی پیدا میکنند؛ موضوعی که اگر صحت داشته باشد، نیازمند بررسی و نظارت جدی دستگاههای مسئول است.
محمد صادق یکی از کامیونداران منطقه نیز با اشاره به صفهای طولانی دریافت گازوئیل، به خبرنگار ایرنا میگوید: نباید شرایط به گونهای باشد که مردم عادی و رانندگان به دلیل کمبود یا محدودیت سوخت، ساعتها در صف بمانند و زمان و انرژی آنها هدر برود.
وی خواستار تعامل بیشتر مسئولان صنعت نفت در سطح شهرستان، استان و کشور برای رفع مشکلات سوخترسانی در جنوب سیستان و بلوچستان شد.
احمد رئیسی از شهروندان چابهار نیز معتقد است جایگاههایی که بیش از سه دهه قبل احداث شدهاند، پاسخگوی جمعیت و تعداد خودروهای امروز نیستند.
وی میگوید: چابهار سالانه میزبان صدها هزار گردشگر و حجم قابل توجهی از کامیونهای ترانزیتی است و در شأن این بندر راهبردی نیست که مردم ساعتها برای سوختگیری در صف بمانند یا کامیونهای حمل کالای اساسی یک تا چند روز در انتظار دریافت گازوئیل باشند.
عبدالطیف بلوچی، دیگر شهروند نیکشهری، نیز میگوید: برای بسیاری از مردم، بنزین آزاد فقط یک نام است. شهروندان بارها به جایگاههای مختلف مراجعه کردهاند، اما با پاسخهایی مانند «بنزین تمام شده» یا «سهمیه وجود ندارد» روبهرو شدهاند.
اسحاق جدگال نیز معتقد است نبود بنزین پنج هزار تومانی به وضعیتی عادی تبدیل شده و در بسیاری از موارد پاسخ روشنی به مردم داده نمیشود؛ موضوعی که از نگاه وی نشاندهنده ضعف در مدیریت توزیع سوخت است.
یاسر رئیسی، یکی از کامیونداران چابهاری، با اشاره به صفهای طولانی کامیونها در محور نیکشهر ـ ایرانشهر میگوید: چابهار با ظرفیتهای بزرگ تجاری، بندری و گردشگری نباید از نظر تعداد جایگاههای سوخت از بسیاری شهرستانهای کوچکتر عقبتر باشد.
محمد جدگال نیز معتقد است صفهای کیلومتری کامیونهای ترانزیتی باید بیش از گذشته مورد توجه مدیران قرار گیرد و برای رفع این مشکل برنامهریزی عملی انجام شود.
کمبود جایگاه؛ مطالبه مشترک مردم مناطق ساحلی
ساکنان مناطق مختلف چابهار از جمله کمب، عثمانآباد، رمین و همچنین بخشهایی از نوار ساحلی تا بریس، با جمعیتی حدود ۷۰ هزار نفر، خواستار افزایش تعداد جایگاههای سوخت هستند.
به گفته آنان، تعداد محدود جایگاهها با نیاز واقعی منطقه تناسب ندارد و همین موضوع موجب ایجاد صفهای طولانی و اتلاف وقت شهروندان شده است.
حامد ایراندوست، یکی دیگر از شهروندان، کمبود جایگاه و از کار افتادن برخی نازلهای سوخت را از مشکلات اساسی میداند و معتقد است مسئله تنها کمبود بنزین نیست، بلکه نحوه مدیریت و توزیع آن نیز نیازمند اصلاح است.
عبدالصمد بارانی از کنارک نیز افزایش سهمیه کارتهای شخصی و برخورد جدی با تخلفات احتمالی در برخی جایگاهها را از راهکارهای کاهش مشکلات مردم عنوان میکند.
پیربخش بلوچی از چاهان میگوید: در برخی جایگاهها مردم تصور میکنند دسترسی به بنزین آزاد تنها برای افراد دارای آشنا یا ارتباط خاص امکانپذیر است؛ موضوعی که اگر وجود داشته باشد، احساس بیعدالتی را افزایش میدهد.
عبدالخالق بلوچزهی از شهرستان راسک نیز با انتقاد از فعالیت محدود جایگاههای سوخت در شهرستانهای راسک و سرباز، خواستار شبانهروزی شدن خدماترسانی در این مناطق شد.
پاسخ شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی منطقه چابهار
در پی انعکاس مطالبات مردمی، مدیر شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی منطقه چابهار با تشریح اقدامات انجامشده، گفت: در حال حاضر ۵۶ جایگاه سوخت در جنوب سیستان و بلوچستان به کارت آزاد سوخت مجهز هستند و خدماترسانی به شهروندان، ناوگان خدماترسان و مسافران بدون محدودیت انجام میشود.
حسین شمسایی اظهار کرد: این جایگاهها در سه ناحیه عملیاتی چابهار، ایرانشهر و نیکشهر فعالیت میکنند و دسترسی عمومی به سوخت را برای مردم فراهم کردهاند.
وی افزود: منطقه چابهار با توجه به وسعت جغرافیایی، پراکندگی جمعیت، نقش مهم در گردشگری، تجارت و حملونقل، از حساسترین مناطق سوخترسانی کشور به شمار میرود و هرگونه اختلال در تأمین سوخت میتواند آثار گستردهای بر زندگی مردم و فعالیتهای اقتصادی داشته باشد.
مدیر شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی منطقه چابهار تجهیز جایگاهها به کارت آزاد، توسعه جایگاههای سیانجی، کنترل هوشمند توزیع سوخت، اجرای کدینگ کارتها، نصب دوربینهای پلاکخوان و تشدید نظارتها را از مهمترین اقدامات انجامشده برای مقابله با قاچاق و ارتقای خدماترسانی عنوان کرد.
احداث جایگاههای جدید؛ برنامهها و چالشهای پیشرو
وی با اشاره به نحوه مدیریت خودروهایی که سهمیه ماهانه آنها به پایان میرسد، گفت: این خودروها در پایان هر ماه میتوانند با مراجعه به جایگاههای مشخصشده از جمله جایگاههای زرآباد، کنارک شماره یک، ترمینال چابهار و دوراهی نگور در شهرستان دشتیاری سوخت مورد نیاز خود را دریافت کنند و در این زمینه محدودیتی وجود ندارد.
شمسایی همچنین با تأکید بر جایگاه ویژه چابهار در صنعت گردشگری کشور اظهار کرد: تمامی جایگاههای سوخت جنوب سیستان و بلوچستان موظف هستند خدمات مورد نیاز گردشگران داخلی و خارجی را بدون محدودیت ارائه کنند تا سفر به این منطقه راهبردی با کمترین مشکل همراه باشد.
وی با اشاره به توسعه زیرساختهای سوخت پاک افزود: طی دو سال گذشته فراخوان احداث ۲۱ جایگاه سیانجی با تجهیزات یارانهای در منطقه اجرا شده و طرح تبدیل رایگان خودروهای شخصی مدل ۱۳۹۴ به بالا و ناوگان عمومی شامل تاکسیها و وانتبارها نیز در حال اجراست.
مدیر شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی منطقه چابهار درباره درخواستهای مردمی برای افزایش جایگاههای عرضه سوخت نیز گفت: صدور مجوز احداث جایگاههای جدید از طریق سامانه درگاه ملی مجوزها و بر اساس شاخصهایی مانند جمعیت، موقعیت جغرافیایی، میزان مصرف و نیاز منطقه انجام میشود.
به گفته وی، در حال حاضر ۱۴ جایگاه سوخت در محدوده عملیاتی منطقه چابهار در دست ساخت است و برای ۱۲ جایگاه دیگر نیز مجوزهای لازم در حال صدور است که با بهرهبرداری از آنها بخشی از مشکلات موجود برطرف خواهد شد.
جنوب سیستان و بلوچستان؛ پیشرو در استفاده از کارت سوخت شخصی
شمسایی با اشاره به اجرای سیاستهای جدید دولت در حوزه مدیریت مصرف سوخت گفت: منطقه چابهار با ثبت ۸۸ درصد استفاده از کارت سوخت شخصی، یکی از مناطق پیشرو کشور در اجرای این سیاست به شمار میرود.
وی افزود: سهم استفاده از کارت آزاد جایگاهها در مصرف سوخت طی دستکم یک سال گذشته حدود ۱۲ درصد بوده و این موضوع نشان میدهد بخش عمده مردم از کارت شخصی خود استفاده میکنند.
مدیر شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی منطقه چابهار تصریح کرد: استفاده از کارت سوخت شخصی، علاوه بر شفافیت بیشتر در توزیع فرآوردههای نفتی، یکی از مؤثرترین ابزارها برای محدود کردن فعالیت سوداگران و شبکههای قاچاق سوخت در مناطق مرزی محسوب میشود.
به گفته وی، تجهیز جایگاهها به سامانههای هوشمند، نصب دوربینهای پلاکخوان، اجرای طرح کدینگ، بازدیدهای مستمر و معرفی متخلفان به مراجع قانونی از مهمترین اقدامات انجامشده برای مقابله با قاچاق سوخت بوده است.
نگاه منطقه زاهدان؛ توسعه جایگاهها و مقابله همزمان با قاچاق
برای بررسی وضعیت سوخت در سایر نقاط استان، خبرنگار ایرنا با مدیر شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی منطقه زاهدان نیز گفتوگو کرده است.
مرتضی جلائیفر با تأکید بر ممنوعیت خرید و فروش سهمیه سوخت یارانهای گفت: احداث جایگاههای جدید بر اساس شاخصهای کارشناسی، میزان فروش جایگاههای موجود و ضرورت عملیاتی هر منطقه انجام میشود.
وی افزود: منطقه زاهدان شامل چهار ناحیه زاهدان، زابل، خاش و سراوان است و هماکنون ۸۲ جایگاه عرضه سوخت مایع و ۶ جایگاه سیانجی در این محدوده فعالیت میکنند.
به گفته مدیر شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی منطقه زاهدان، تعداد جایگاههای سوخت منطقه زاهدان از ۶۶ باب پیش از سال ۱۴۰۰ اکنون با احداث ۱۴ جایگاه مایع و پنج جایگاه سیانجی افزایش یافته و علاوه بر آن، ۲۷ مجوز جدید برای احداث جایگاههای سوخت مایع و سیانجی نیز صادر شده است.
وی اظهار کرد: با بهرهبرداری از این طرحها، کیفیت خدمات سوخترسانی در منطقه زاهدان به شکل محسوسی ارتقا خواهد یافت.
جلائیفر اختلاف فاحش قیمت سوخت در دو سوی مرز را مهمترین عامل استمرار قاچاق دانست و افزود: نصب دوربینهای پلاکخوان، اجرای سامانه مدیریت کارت اضطراری، سامانههای سیپاد و سپهتن، کنترل برخط بارنامهها، اجرای طرح باکپر خودروهای ترانزیتی و کدینگ کارتهای سوخت از مهمترین اقدامات برای کنترل قاچاق است.
وی همچنین تأکید کرد: خرید و فروش سوخت در حاشیه خیابانها یکی از مصادیق آشکار قاچاق و مشاغل کاذب است و مقابله با آن نیازمند همکاری دستگاههای اجرایی، امنیتی، انتظامی و همراهی مردم خواهد بود.
جمعبندی؛ ضرورت ایجاد تعادل میان تأمین نیاز مردم و مقابله با قاچاق
آنچه از بررسیهای میدانی، دیدگاه شهروندان و پاسخ مسئولان برمیآید، این است که مسئله سوخت در سیستان و بلوچستان تنها یک موضوع خدماتی نیست، بلکه ابعاد اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و توسعهای دارد.
از یک سو، اختلاف قیمت سوخت در دو سوی مرز و فعالیت شبکههای قاچاق، لزوم اعمال نظارتهای دقیق و مدیریت هوشمند را اجتنابناپذیر کرده و از سوی دیگر، مردم، رانندگان، فعالان اقتصادی و گردشگران انتظار دارند بدون تحمل صفهای طولانی و محدودیتهای غیرضروری، به سهمیه قانونی خود دسترسی داشته باشند.
توسعه زیرساختهای سوخترسانی، افزایش تعداد جایگاههای متناسب با جمعیت و وسعت استان، شبانهروزی شدن جایگاههای پرتردد، نوسازی تجهیزات، رفع خرابی نازلها، شفافیت در نحوه توزیع بنزین آزاد، تسهیل صدور مجوز برای سرمایهگذاران و بهرهگیری از سامانههای هوشمند نظارتی، میتواند ضمن کاهش نارضایتی عمومی، زمینه محدود شدن قاچاق سوخت را نیز فراهم کند.
سیستان و بلوچستان با وسعت زیاد، مسیرهای طولانی، مرزهای گسترده، جایگاه راهبردی در ترانزیت، تجارت، گردشگری و توسعه سواحل مکران، بیش از هر زمان دیگری به تقویت زیرساختهای سوخترسانی نیاز دارد.
بیتردید حمایت ملی از توسعه جایگاههای سوخت، بازنگری در برخی شیوههای توزیع، تقویت نظارت و تدوین برنامهای متناسب با شرایط خاص این استان، میتواند هم دسترسی مردم به سوخت را تسهیل کند و هم شبکههای قاچاق را با محدودیت بیشتری روبهرو سازد؛ هدفی که تحقق آن نیازمند همافزایی دولت، دستگاههای اجرایی، نهادهای نظارتی، نیروهای امنیتی و مشارکت مردم خواهد بود.
به گزارش ایرنا، شهرستان چابهار با سه بخش مرکزی، پلان و پیرسهراب و بیشاز ۲۰۰ هزار نفر جمعیت در ۶۴۵ کیلومتری جنوبشرقی زاهدان مرکز سیستان و بلوچستان است.
