فرارو- تأکید اخیر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، مبنی بر اینکه رویکردهای دیپلماتیک ایران همواره بر اصول ثابت استوار بوده و چارچوبهای اصلی سیاست خارجی با تغییر دولتها دگرگون نمیشود، نقطه عزیمت مهمی برای تحلیل رفتار بینالمللی تهران به شمار میرود.
به گزارش فرارو، در شرایطی که در میانه مهلت تفاهم دیپلماتیک ۶۰ روزه میان تهران و واشنگتن قرار داریم، این پرسش بنیادین در محافل تحلیلی پررنگتر از همیشه مطرح میشود: آیا تحرکات اخیر، انباشت تجربه برجام و تحولات پیچیده میدانی در خاورمیانه، نشانهای از دگرگونی در دکترین و راهبرد کلان سیاست خارجی ایران است یا صرفاً تغییر در تاکتیکهای اجرایی و مذاکراتی را بازتاب میدهد؟
برای واکاوی مرز ظریف میان «اصول ثابت راهبردی» و «روشهای متغیر تاکتیکی»، با صباح زنگنه، دیپلمات پیشین، مشاور اسبق امور بینالملل رئیس قوه قضائیه و تحلیلگر مسائل منطقه به گفتگو نشستهایم. وی در این بررسی تحلیلی استدلال میکند که ستونهای اصلی سیاست خارجی جمهوری اسلامی طی دهههای گذشته همواره دستنخورده باقی مانده و آنچه در ادوار مختلف تغییر میکند، صرفاً بهروزرسانی ابزارهای دیپلماتیک متناسب با اقتضائات روز و منافع ملی است.
مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
فرارو: سخنگوی وزارت امور خارجه با اشاره به دیدگاه رهبر شهید، تأکید کرده سیاست خارجی جمهوری اسلامی کمتر تابع تغییر دولتها و تحولات مقطعی است. این نگاه را بر اساس شرایط امروز چگونه میتوان تحلیل کرد؟
صباح زنگنه: به اعتقاد من، پایههای سیاست خارجی کشور کاملاً ثابت است؛ اما بر اساس شرایط روز، ممکن است روشها و شیوههای اجرایی با تغییراتی همراه شود. اصول بنیادین سیاست خارجی جمهوری اسلامی از ابتدای انقلاب تاکنون بر حفظ استقلال کشور، احترام به تمامیت ارضی دولتها و تعامل با دیگر کشورها بر مبنای احترام متقابل استوار بوده است.
این اصول هیچگاه تغییر نکردهاند و کاملاً طبیعی است که دولتهای مختلف نیز، با وجود تفاوت در سلیقه اجرایی، در همین چارچوب حرکت کردهاند. هرچند ممکن است در شیوه اجرا یا اولویتبندیِ برنامهها، تفاوتهایی با یکدیگر داشته باشند.
فرارو: برخی معتقدند سیاست منطقهای ایران در مقاطع مختلف دستخوش تغییرات جدی شده است. آیا این موضوع با ثابت بودن اصول سیاست خارجی منافاتی ندارد؟
زنگنه: خیر. ما باید میان «اصول» و «روشها» تفاوت قائل شویم. جمهوری اسلامی ایران هیچگاه به دنبال تغییر رژیمها از طریق زور نبوده و همواره با دخالت در امور داخلی کشورها مخالفت کرده است. نگاه تهران بر این منطق استوار است که تعیین سرنوشت هر ملت، حق مسلم همان ملت است و هیچ دولتی نباید این حق را از مردم کشور دیگری سلب کند.
بنابراین، اصل احترام به حق تعیین سرنوشت ملتها همواره یکی از مبانی غیرقابلتغییر سیاست خارجی ما بوده است. دقیقاً به همین دلیل است که ایران رفتارهای اخیر و مداخلهجویانه اسرائیل و آمریکا برای دخالت در امور داخلی کشور را با قدرت پاسخ داد و اجازه هیچگونه مداخلهای را نداد.
فرارو: حمایت از محور مقاومت در این چارچوب چگونه تفسیر میشود؟
زنگنه: این مسئله در امتداد همان اصول کلی سیاست خارجی تعریف میشود. جمهوری اسلامی همواره معتقد بوده که باید از ملتهای مظلوم حمایت شود و در برابر اشغالگری، توسعهطلبی و نژادپرستی ایستادگی صورت گیرد.
این رویکرد، یک سیاست مقطعی یا وابسته به دولتهای مختلف نیست؛ بلکه از اصول ثابت و استراتژیک سیاست خارجی ما محسوب میشود و در تمام سالهای گذشته نیز با قاطعیت همین مسیر دنبال شده است.
فرارو: با توجه به جنگهای اخیر و اتفاقاتی که در حوزه سیاست منطقهای رخ داد، چشمانداز روابط با کشورهای همسایه را در چه وضعیتی میبینید؟
زنگنه: در جنگهای اخیر، برخی از کشورهای همسایه در زمینه قرار دادن اختیاراتی برای پایگاههای آمریکا، درست عمل نکردند و پاسخهایی هم گرفتند؛اما باید تأکید کنم که احترام به همسایگان و تلاش برای توسعه روابط با کشورهای منطقه، همواره یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی ما بوده و خواهد بود.
شاید در مقاطع مختلف ظرفیتهای تازهای برای همکاری ایجاد شده باشد یا دولتها روشهای متفاوتی را برای گسترش این روابط انتخاب کرده باشند، اما اصلِ تقویت مناسبات با همسایگان، یک سیاست کاملاً ثابت و راهبردی است.
فرارو: برخی تصور میکنند پذیرش برجام یا مذاکرات اخیر با آمریکا، نشانهای از تغییر در رویکرد سیاست خارجی ایران است. آیا شما چنین برداشتی دارید؟
زنگنه: خیر، اتفاقاً برجام نمونهای بارز از استمرار اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی است. ایران پذیرفت که درباره توسعه فناوری هستهای خود با قدرتهای جهانی گفتوگو و همکاری کند تا ضمن بهرهمندی از پیشرفتهترین فناوریها، به جهان اطمینان دهد که برنامه هستهایاش اهداف نظامی ندارد. این توافق دقیقاً نشان داد که جمهوری اسلامی همواره راهکارهای مسالمتآمیز را بر تنش و تقابل ترجیح داده است.
فراموش نکنیم که ایران زیر تعهدات خود نزد؛ بلکه این آمریکا بود که در ابتدا از برجام خارج شد. موضع همیشگی ما این بوده که سلاح هستهای و سایر سلاحهای کشتار جمعی باید ممنوع شوند و منطقه خاورمیانه به منطقهای عاری از این تسلیحات تبدیل شود. این موضع سالهاست که بدون کوچکترین تغییری دنبال میشود.
فرارو: با توجه به تحرکات اخیر دیپلماتیک میان ایران و آمریکا، مخالفان مذاکره از تغییر رویکرد تهران سخن میگویند. ارزیابی شما در این باره چیست؟
زنگنه: من اصلاً چنین برداشتی ندارم. مذاکرات اخیر نیز دقیقاً در امتداد همان سیاستی است که طی سالهای گذشته دنبال شده است. همانگونه که در برجام تلاش شد اختلافات از مسیر گفتوگو و راهحلهای سیاسی مدیریت شود، امروز هم همان منطق حاکم است.
بنابراین، اگرچه شرایط منطقهای و بینالمللی مدام در حال دگرگونی است و ابزارهای دیپلماسی متناسب با این شرایط تغییر مییابد، اما اصول بنیادین ما ثابت مانده است. آنچه امروز مشاهده میکنیم، استمرار همان چارچوب فکری است که استقلال، مخالفت با دخالت خارجی، حمایت از مظلومان و حلوفصل اختلافات از مسیر دیپلماتیک را مبنای عمل قرار داده است. به همین دلیل، سیاست خارجی ما بیش از آنکه تابع تغییر دولتها باشد، بر اصولی استوار است که تنها شیوههای اجرای آن متناسب با شرایط روز بهروزرسانی میشود.
