به گزارش خبرنگار سیاسی ایرنا، یکی از مهمترین موضوعات در شناخت هویت ملی ایران نسبت میان ایرانیت و اسلامیت است؛ اینکه آیا هویت ملی ایرانی صرفا بر پایه تاریخ، زبان و فرهنگ ایران شکل میگیرد یا آنکه اسلام، مهمترین مؤلفه هویتی مردمان این سرزمین است.
اگرچه برخی از جریانات فکری این دو را در برابر یکدیگر قرار دادهاند و کوشیدهاند میان ملیگرایی و دینداری شکاف ایجاد کنند، اما حضرت آیت الله سیدعلی خامنهای، رهبر شهید ایران، در طول سالهای رهبری خود بارها این دوگانه سازی را مردود دانسته و تأکید داشتند که هویت ملی ایران از سه لایه درهمتنیده ایرانی، اسلامی و انقلابی شکل گرفته است.
در نگاه آقای شهید ایران، نه ایرانیت در برابر اسلام قرار دارد و نه اسلام به معنای نادیده گرفتن هویت تاریخی و فرهنگی ایران است. برعکس، اسلام و ایران در طول تاریخ به یکدیگر قدرت بخشیدهاند و انقلاب اسلامی حلقه اتصال این دو هویت در عصر معاصر محسوب میشود. بر همین اساس، ایشان منافع ملی را نیز برآمده از همین هویت سهگانه میداند؛ هویتی که استقلال فرهنگی، امنیت ملی، اقتدار سیاسی و پیشرفت اقتصادی را تضمین میکند.
در این چارچوب، هویت ایرانی، اسلامی و انقلابی نه سه مفهوم مستقل، بلکه اجزای یک مجموعه هستند که سیاست خارجی، سیاست فرهنگی و حتی برنامهریزی اقتصادی کشور بر پایه آن معنا پیدا میکند.
اسلام از مرزهای ایران دفاع کرد
یکی از صریحترین مواضع رهبر شهید ایران درباره نسبت ایرانیت و اسلامیت، پنجم مهر ۱۴۰۲ و در دیدار دستاندرکاران برگزاری کنگره شهدای استان همدان بیان شد؛ جایی که ایشان به جریانهایی اشاره کردند که از ابتدای انقلاب به دنبال ایجاد شکاف میان اسلامیت و ایرانیت بودند.
در آن مراسم، حضرت آیت الله خامنه ای تاکید کردند: از اوّل انقلاب، یک گروهی سعی میکردند گرایش به ملیت را و نام ایران را و بزرگداشت ایران را در مقابل گرایش اسلامی و انقلابی قرار بدهند و تفکیک کنند بین مسئله ملیت و مسئله اسلامیت. اما تجربه دفاع مقدس این ادعا را در عمل رد کرد. هنگامی که تمامیت ارضی ایران مورد تجاوز قرار گرفت، آنانی که بیش از همه از ایران سخن میگفتند، در میدان حضور نداشتند؛ در مقابل، نیروهای مذهبی، رزمندگان و نیروهای انقلابی از مرزهای کشور دفاع کردند.
حضرت آیت الله خامنهای تصریح کردند: چه کسی از مرزها دفاع کرد؟ بچهمسلمانها، نمازشبخوانها، چیتسازیانها، سلگیها، لشکر انصارالحسین؛ اینها دفاع کردند، اسلام دفاع کرد از مرزهای ایران.
از همین رو، شاید مهمترین گزاره ایشان درباره هویت ملی در این جمله خلاصه شده باشد: اسلامیت و ایرانیت دو قطب متضاد نیستند، یک حقیقتند.
بنابراین دفاع از اسلام به معنای دفاع از ایران است و دفاع از ایران نیز در تعارض با ارزشهای اسلامی نیست. آقای شهید ایران حتی با استناد به روایت مشهور «حب الوطن من الایمان» تاکید داشتند علاقه به میهن، بخشی از ایمان دینی است.
البته در اندیشه رهبر شهید ایران، هویت ملی تنها به مرزهای جغرافیایی محدود نمیشود زیرا ایران صرفاً یک سرزمین نیست؛ بلکه مجموعهای از تاریخ، فرهنگ، زبان، باورهای دینی، انقلاب اسلامی و تجربه مشترک مردم این کشور است.
از همین رو، ایشان بارها تأکید کردند که اگر هر یک از این مؤلفهها حذف شود، هویت ملی نیز آسیب خواهد دید. به باور حضرت آیت الله خامنهای، ایران بدون اسلام، ایران تاریخی امروز نیست و اسلام بدون پشتوانه تمدنی و فرهنگی ایران نیز نمیتواند ظرفیتهای خود را در این سرزمین به نمایش بگذارد.
تقویت هویت ملی با روایت درست تاریخ
در اندیشه حضرت آیت الله خامنهای، البته هویت ملی تنها محصول تاریخ یا میراث فرهنگی نیست، بلکه امری است که باید آگاهانه حفظ و بازتولید شود. از همین رو، ایشان، آموزش و پرورش را از مهمترین نهادهای شکلدهنده هویت نسل آینده میدانند.
آقای شهید ایران در دیدار معلمان در ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۲، تربیت نسل آینده را مهمترین وظیفه نظام آموزشی عنوان کردند و فرمودند: تقویت هویت ملی، تقویت عشق به میهن، تقویت پرچم ملی، تعلیم سبک زندگی اسلامی و ایرانی، در شمار اصلیترین کارهایی است که بایستی انجام بگیرد.
این جملات نشان میدهد که در نگاه ایشان، هویت ملی تنها با آموزش مفاهیم دینی شکل نمیگیرد بلکه عشق به میهن، احترام به پرچم، شناخت زبان فارسی و آشنایی با تاریخ و فرهنگ ایران نیز بخشی جداییناپذیر از آن است. به همین دلیل، او از معلمان میخواهد که احساس هویت ایرانی و اسلامی و شخصیت ملی را در کودکان کشور زنده کنند.
ایشان در همین سخنرانی، بر اهمیت زبان فارسی، پرچم و ملیت نیز تاکید کردند و گفتند: مسئله زبان مهم است، مسئله ملیت مهم است، مسئله پرچم مهم است؛ دلبسته باید باشد؛ اینها چیزهای لازمی است، اینها اساسی است.
از نگاه رهبر شهید انقلاب، افتخار به ایرانی بودن، صرفاً یک احساس عاطفی نیست؛ بلکه نتیجه شناخت گذشته تاریخی و فرهنگی کشور است. به همین دلیل معتقد بودند نوجوانان زمانی به هویت خود افتخار میکنند که با مفاخر، دانشمندان، شاعران، قهرمانان و تمدن ایران آشنا شوند.
حضرت آیت الله خامنهای در ادامه همین دیدار تصریح کردند: مفاخر ملی، سابقه فرهنگی، عزت تاریخی، وقتی که به نوجوان و جوان نشان داده بشود، در او احساس عزت به وجود میآید.
رهبر شهید ایران به نقد غفلت از ظرفیتهای تاریخی کشور نیز پرداختند و تاکید کردند: بسیاری از ملتها که گذشته تاریخی چندانی ندارند، با ابزار هنر و سینما برای خود تاریخ و قهرمان میسازند، در حالی که ایران از گنجینهای بزرگ از شخصیتها و رویدادهای تاریخی برخوردار است، اما این ظرفیتها آنگونه که باید به نسل جدید معرفی نمیشود.
به اعتقاد او، تقویت هویت ملی از مسیر روایت درست تاریخ، معرفی مفاخر، حفظ زبان فارسی و تقویت حس تعلق به ایران امکانپذیر است؛ مسیری که در عین حال با آموزش سبک زندگی اسلامی نیز همراه است و این دو در برابر یکدیگر قرار نمیگیرند.
جمهوری اسلامی؛ پیوند اسلام، ایران و انقلاب
در اندیشه حضرت آیت الله خامنهای، هویت ملی پس از انقلاب اسلامی تنها به ایرانیت و اسلامیت محدود نمیشود، بلکه عنصر سوم هویت انقلابی نیز به آن افزوده شده است.
ایشان در نخستین روز سال ۱۴۰۲، در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی، با اشاره به تلاش دشمنان برای تغییر هویت جمهوری اسلامی فرمودند: آنچه دشمن دنبالش است و اسمش را دگرگونی میگذارد، عبارت است از تغییر هویت جمهوری اسلامی.
آقای شهید ایران با تاکید بر اینکه هدف مخالفان جمهوری اسلامی صرفا تغییر یک دولت یا سیاست نیست، گفتند: بلکه حذف مولفههایی است که هویت نظام را شکل دادهاند؛ مولفههایی مانند انقلاب اسلامی، اندیشه امام خمینی، ولایت فقیه، حضور مردم در انتخابات و مناسبتهایی همچون ۲۲ بهمن و روز قدس.
به گفته ایشان، هدف آنها حذف همه چیزهایی است که مردم را به یاد انقلاب و به یاد اسلام میاندازد. اگر اسم تغییر ساختار میآورند، مقصودشان این است که اینها را که اتفاقا همه نقاط قوت کشور ما است، حذف کنند.
در این چارچوب، انقلاب اسلامی از نگاه رهبر شهید انقلاب، صرفا یک حادثه تاریخی نیست، بلکه بخشی از هویت ملی معاصر ایران محسوب میشود؛ همان حلقهای که ایرانیت و اسلامیت را در ساختار جمهوری اسلامی به هم پیوند زده است.
همین نگاه باعث شد تا سال گذشته و بعد از جنگ ۱۲ روزه، زمانی که آقای شهید ایران در مراسم عزاداری شب عاشورا حاضر شدند از مداح حاضر خواستند که «ای ایران» بخواند. در مراسمی کاملا اسلامی، نام ایران درخشید و این پیوند را محکم کرد.
استقامت؛ شرط حفظ هویت ملی
آقای شهید ایران، هویت ملی را مفهومی ثابت و تضمینشده نمیدانست، بلکه پدیدهای بود که باید از آن پاسداری کرد. به باور ایشان، ملتها زمانی هویت خود را حفظ میکنند که در مسیر آرمانها و ارزشهایشان دچار انحراف نشوند. از همین رو، استقامت یکی از کلیدواژههای اصلی اندیشه ایشان درباره هویت ملی است.
حضرت آیت الله خامنه ای در دیدار مردم آذربایجان شرقی در ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ با تبیین این موضوع تاکید کردند: هر ملتی، در سایه استقامت و ایستادگی، هویت پیدا میکند. آن چیزی که به ملتها هویت میدهد، شخصیت میدهد، عظمت میدهد، به حفاظت از خود ملتها و فرهنگ آنها کمک میکند، استقامت آنها و ایستادگی آنها است.
رهبر شهید ایران، استقامت را تنها به معنای مقاومت در برابر دشمن خارجی نمیدانند، بلکه آن را وفاداری به مسیر و آرمانهای اولیه یک ملت تعریف میکنند. ایشان معتقد بودند که بسیاری از ملتها و حتی انقلابها، نه به دلیل کمبود توانایی، بلکه به دلیل فاصله گرفتن از اهداف نخستین خود دچار بحران هویت میشوند.
به تعبیر حضرت آیت الله خامنهای، مشکل از جایی آغاز میشود که زاویه با مسیر اصلی ایجاد شود؛ زاویهای که ممکن است در ابتدا اندک باشد، اما به مرور زمان یک جامعه یا حتی یک فرد را از آرمانهای اولیه دور کند.
ایشان با اشاره به تجربه انقلاب اسلامی گفتند: برخی از افرادی که در آغاز انقلاب همراه بودند، به مرور از مسیر اولیه فاصله گرفتند و همین فاصله گرفتن، آنان را به نقطهای رساند که در برابر همان آرمانهای نخستین قرار گرفتند.
از نگاه آقای شهید ایران، حفظ هویت ملی نیازمند پایداری در برابر فشارهای بیرونی، ناامید نشدن و حفظ اعتماد به نفس ملی است. به همین دلیل تاکید کردند: استقامت نمیگذارد؛ این هویت را حفظ میکند، به یک ملت، یک جمعیت هویت میدهد.
هویت ایرانی ـ اسلامی؛ پیششرط تمدن نوین اسلامی
در اندیشه رهبر شهید ایران، بحث هویت تنها به حفظ گذشته محدود نمیشود، بلکه مقدمهای برای ساخت آینده است. ایشان بارها از مفهوم تمدن نوین اسلامی سخن گفته و تحقق آن را وابسته به تربیت نسلی دارای هویت ایرانی ـ اسلامی دانستند.
در دیدار معلمان در ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۱، حضرت آیت الله خامنهای با اشاره به ضرورت تربیت نسل آینده فرمودند: نسلی که خودساخته است، دارای هویت است؛ هویت ایرانیـاسلامی محکم و عمیقی دارد، دلباخته و فریفته این و آن و بازماندههای تمدن منسوخشده شرق و غرب نیست؛ نسلی است دانا، دانشمند، کارآمد، ماهر، آشنا با سبک زندگی اسلامی و سنتهای ایرانی؛ یک چنین نسلی لازم است تا بتواند آن تمدن را بسازد.
این سخنان نشان میدهد که از نگاه ایشان، تمدن نوین اسلامی صرفا یک پروژه سیاسی یا اقتصادی نیست، بلکه پیش از هر چیز به سرمایه انسانی نیاز دارد؛ نسلی که به فرهنگ، تاریخ، زبان و هویت خود اعتماد داشته باشد و در عین حال ارزشهای اسلامی را نیز در زندگی فردی و اجتماعی خود حفظ کند.
آقای شهید ایران مدرسه و نظام آموزشی را مهمترین فرصت برای تحقق این هدف میدانستند و معتقد بودند: دوازده سال تحصیل بهترین زمان برای انتقال ارزشها، آرمانهای انقلاب و نهادینه کردن هویت ایرانی ـ اسلامی در نسل جدید است.
یکی از مهمترین دیدگاههای رهبر شهید ایران، پیوند میان هویت ملی و منافع ملی است. برخلاف برخی رویکردهای کلاسیک در روابط بینالملل که منافع ملی را صرفا بر پایه قدرت، امنیت یا اقتصاد تعریف میکنند، در اندیشه ایشان منافع ملی از دل هویت ملی برمیخیزد.
بر این اساس، هویت ایرانی زمینه حفظ میراث تاریخی، زبان فارسی، فرهنگ و انسجام ملی را فراهم میکند؛ هویت اسلامی ضامن استقلال فرهنگی، اخلاق اجتماعی و پیوندهای دینی جامعه است و هویت انقلابی نیز به تقویت روحیه استقلالطلبی، مقاومت و افزایش توان بازدارندگی سیاسی و امنیتی کشور میانجامد.
در بعد اقتصادی نیز این دیدگاه، پیشرفت اقتصادی را از هویت ملی جدا نمیبیند. افزایش ثروت ملی، رشد علمی، خودکفایی و کاهش وابستگی، از نگاه او بخشی از تحقق هویت مستقل ملت ایران است، نه صرفاً اهدافی اقتصادی.
هویت ملی مبنای تعریف منافع ملی
مرور سخنان آقای شهید ایران در سالهای مختلف نشان میدهد که بحث هویت ملی در اندیشه ایشان، موضوعی مقطعی یا محدود به یک سخنرانی نیست. در همه این سخنان، از دفاع مقدس تا آموزش و پرورش، از سیاست خارجی تا فرهنگ، از اقتصاد تا تمدنسازی، همواره یک گزاره مشترک تکرار میشود؛ اینکه ملت ایران زمانی میتواند استقلال، امنیت و پیشرفت خود را حفظ کند که هویت ایرانی، اسلامی و انقلابی خود را حفظ کرده باشد.
بر همین اساس، ایشان هرگونه تلاش برای قرار دادن ایرانیت در برابر اسلامیت را نادرست میدانستند زیرا ایمان دینی، انگیزه دفاع از وطن را تقویت کرده و عشق به ایران نیز در بستر ارزشهای اسلامی معنا یافته است.
البته این هویت صرفاً کارکرد فرهنگی ندارد و هویت ملی مبنای تعریف منافع ملی نیز هست. استقلال فرهنگی، امنیت ملی، افزایش توان بازدارندگی، پیشرفت علمی، اقتدار سیاسی و رشد اقتصادی، همگی در امتداد حفظ همین هویت قرار میگیرند. به بیان دیگر، ایشان منافع ملی را مفهومی جدا از ارزشها و هویت جامعه نمیدانستند بلکه معتقد بودند هرچه هویت ملی مستحکمتر باشد، امکان تامین منافع ملی نیز بیشتر خواهد بود.
از همین منظر، پروژه تمدن نوین اسلامی نیز بدون شکلگیری نسلی برخوردار از هویت ایرانی ـ اسلامی امکان تحقق ندارد. نسلی که به تاریخ و فرهنگ ایران افتخار کند، ارزشهای اسلامی را بشناسد، آرمانهای انقلاب را حفظ کند و در عین حال با دانش، مهارت و خودباوری، مسیر پیشرفت کشور را ادامه دهد.
