به گزارش بهداشت نیوز ، افزایش دمای محیط، وقوع موجهای گرمایی و تداوم تغییرات اقلیمی، بیماریهای ناشی از گرما را به یکی از مهمترین چالشهای سلامت عمومی در جهان تبدیل کرده است. گرمازدگی، بهعنوان شدیدترین شکل این بیماریها، یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات محسوب میشود که با تشخیص بهموقع و رعایت اصول صحیح پیشگیری، تا حد زیادی قابل اجتناب است. این مقاله به مرور عوامل خطر، مکانیسمهای ایجاد، تظاهرات بالینی، روشهای تشخیص و مهمترین راهکارهای پیشگیری و مراقبت از گرمازدگی و دهیدراسیون میپردازد.
مقدمه
افزایش دمای محیط و وقوع موجهای گرمایی در سالهای اخیر، بیماریهای ناشی از گرما را به یکی از مهمترین مسائل سلامت عمومی در جهان تبدیل کرده است. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، مواجهه با گرمای شدید میتواند موجب افزایش خطر بیماریهای قلبی–عروقی، اختلالات کلیوی، بیماریهای عصبی و مرگومیر زودرس شود. همچنین پیشبینی میشود با تداوم تغییرات اقلیمی، تعداد افراد در معرض خطر بیماریهای مرتبط با گرما افزایش یابد.
بیماریهای ناشی از گرما (Heat-Related Illnesses) طیفی از اختلالات بالینی هستند که در اثر ناتوانی بدن در دفع حرارت ایجاد میشوند و شامل گرفتگی عضلات ناشی از گرما (Heat Cramps)، خستگی ناشی از گرما (Heat Exhaustion) و گرمازدگی (Heat Stroke) هستند.
در این میان، گرمازدگی شدیدترین فرم این اختلالات بوده و یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود. همچنین دهیدراسیون یا کمآبی بدن، بهعنوان یکی از مهمترین عوامل زمینهساز بیماریهای ناشی از گرما، با کاهش حجم خون در گردش و اختلال در فرآیند تعریق، توانایی بدن برای تنظیم دما را کاهش میدهد.
تعریف گرمازدگی و دهیدراسیون
گرمازدگی Heat Stroke))
گرمازدگی یک سندرم تهدیدکننده حیات است که با افزایش دمای مرکزی بدن معمولاً بیش از ۴۰ درجه سانتیگراد همراه با اختلال عملکرد سیستم عصبی مرکزی مشخص میشود.
مکانیسم اصلی ایجاد گرمازدگی، شکست سیستم تنظیم حرارت بدن در شرایط مواجهه با گرمای شدید است. بدن برای حفظ دمای طبیعی، از مکانیسمهایی مانند گشادشدن عروق پوستی (Cutaneous Vasodilation) و تعریق (Sweating) استفاده میکند. در شرایطی مانند دمای محیط بالا، رطوبت زیاد، فعالیت شدید یا کمآبی، این مکانیسمها ناکارآمد شده و دمای بدن افزایش مییابد.
دهیدراسیون (Dehydration)
دهیدراسیون به کاهش میزان آب کل بدن گفته میشود که زمانی رخ میدهد که میزان دفع مایعات از دریافت آن بیشتر باشد.
مهمترین مسیرهای از دست دادن آب در شرایط گرما شامل:
تعریق شدید
افزایش تبخیر از سطح پوست
کاهش دریافت مایعات
افزایش دفع ادراری یا گوارشی است.
کاهش حتی ۱ تا ۲ درصد وزن بدن به دلیل از دست دادن آب میتواند عملکرد فیزیکی و شناختی را کاهش دهد و دهیدراسیون شدیدتر با اختلالات همودینامیک، آسیب کلیوی و افزایش خطر بیماریهای ناشی از گرما همراه است.
علل و عوامل خطر:
عوامل افزایشدهنده خطر گرمازدگی و دهیدراسیون عبارتاند از:
عوامل محیطی:
دمای بالای محیط
رطوبت بالا
تابش مستقیم خورشید
تهویه نامناسب محیط
عوامل فردی:
سن کمتر از ۴ سال و بالاتر از ۶۵ سال
چاقی
بیماریهای قلبی–عروقی
بیماریهای کلیوی
دیابت
بیماریهای عصبی
بارداری
عوامل دارویی:
برخی داروها میتوانند خطر گرمازدگی را افزایش دهند، از جمله:
داروهای دیورتیک (مانند فوروزماید)
داروهای آنتیکولینرژیک
برخی داروهای روانپزشکی
برخی داروهای ضد فشار خون
عوامل رفتاری:
فعالیت شدید ورزشی یا شغلی در هوای گرم
مصرف ناکافی مایعات
مصرف الکل
تظاهرات بالینی
علائم دهیدراسیون:
تشنگی
خشکی مخاط دهان
کاهش حجم ادرار
تیره شدن رنگ ادرار
خستگی و ضعف
سرگیجه
افت فشار خون در موارد شدید
علائم بیماریهای ناشی از گرما:
تعریق شدید
سردرد
تهوع و استفراغ
گرفتگی عضلات
ضعف و بیحالی
علائم هشدار گرمازدگی:
افزایش دمای مرکزی بدن بیش از ۴۰ درجه سانتیگراد
تغییر سطح هوشیاری
گیجی و اختلال رفتار
تشنج
کاهش هوشیاری یا کما
پوست داغ و برافروخته
روش تشخیص
تشخیص گرمازدگی بر اساس:
سابقه مواجهه با گرما
علائم بالینی
اندازهگیری دمای مرکزی بدن
ارزیابی وضعیت عصبی
انجام میشود.
در بیماران مبتلا به گرمازدگی شدید، بررسیهای آزمایشگاهی برای ارزیابی عوارض احتمالی شامل موارد زیر انجام میشود:
الکترولیتهای سرم
اوره و کراتینین (ارزیابی عملکرد کلیه)
آنزیمهای کبدی
کراتین کیناز ((CK جهت بررسی آسیب عضلانی
آزمایشهای انعقادی
اصول پیشگیری و مراقبت
مهمترین اقدامات پیشگیرانه شامل:
مصرف منظم آب در طول روز و عدم انتظار برای ایجاد احساس تشنگی
افزایش مصرف مایعات هنگام فعالیت بدنی یا تعریق زیاد
استفاده از محلولهای حاوی الکترولیت در فعالیتهای طولانیمدت با تعریق شدید
کاهش فعالیت فیزیکی در ساعات اوج گرما
استفاده از لباسهای سبک، روشن و گشاد
استراحت دورهای در محیط خنک
استفاده از سایه، کلاه و محافظت در برابر تابش مستقیم خورشید
ایجاد سازگاری تدریجی بدن با گرما در افراد شاغل یا ورزشکار (Heat Acclimatization)
توجه ویژه به کودکان، سالمندان و بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن
اقدامات اولیه در مواجهه با گرمازدگی
گرمازدگی یک اورژانس پزشکی است و درمان سریع اهمیت حیاتی دارد.
اقدامات اولیه:
انتقال فرد به محیط خنک
خارج کردن لباسهای اضافی
شروع خنکسازی فعال بدن با آب خنک، کمپرس سرد یا جریان هوا
تماس با اورژانس ۱۱۵ در صورت اختلال هوشیاری یا علائم شدید
در فردی که سطح هوشیاری کاهش یافته است، نباید مایعات خوراکی تجویز شود زیرا خطر آسپیراسیون وجود دارد.
نتیجهگیری:
گرمازدگی و دهیدراسیون از مهمترین بیماریهای قابل پیشگیری مرتبط با افزایش دمای محیط هستند. شناخت عوامل خطر، رعایت اصول صحیح مصرف مایعات، کاهش مواجهه با گرمای شدید و تشخیص زودهنگام علائم هشداردهنده میتواند نقش مؤثری در کاهش عوارض و مرگومیر ناشی از این اختلالات داشته باشد. ارتقای آگاهی عمومی و آموزش اصول مراقبتی، یکی از مهمترین راهکارهای نظام سلامت برای مقابله با پیامدهای گرمای شدید محسوب میشود.
