به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ "کمونیسم را بهانه کردهاند که نفت ما را ۱۰۰ سال دیگر هم غارت کنند. دادگاه نظامی مرا به سه سال حبس مجرد محکوم کرد." این بخشی از یادداشت محمد مصدق است که در روزهای آخر عمر خود درباره حوادث سال ۱۳۳۲ نوشته است.
مهمترین حادثهای که در سال ۳۲ رخ داد، کودتای ۲۸ مرداد، یا عملیات آژاکس، بود که سرمنشاء بسیاری از حوادث تلخ تاریخی ایران شد. این کودتا، حکومت مصدق را سرنگون و همه فعالیتهای سیاسی جامعه را سرکوب کرد.
۲۹ مرداد ۱۳۳۲ یک روز پس از کودتای امریکایی -انگلیسی ۲۸ مرداد، محمد مصدق نخست وزیر و چند تن از یارانش دستگیر و زندانی شدند.
نظامیان مصدق را پس از دستگیری ابتدا به باشگاه افسران بردند و از آنجا به کاخ سلطنتآباد، جایی که بازپرسیها و بخشی از دادگاه بدوی وی در آن برگزار شد، منتقل کردند. فضلالله زاهدی که بعد از کودتا با حکم محمدرضا شاه به نخست وزیری انتخاب شد اعلام کرد مصدق به زودی در یک محکمه نظامی محاکمه خواهد شد.
در ۲۲ شهریور ۱۳۳۲ دستور محاکمه مصدق و ریاحی، رییس ستاد ارتش مصدق، صادر شد. بازپرسی از مصدق از ۲۶ شهریور ۱۳۳۲ آغاز شد و تا پایان آذر ۱۳۳۲ ادامه داشت.
اتهامات متعددی به مصدق نسبت دادند، اما مهمترین آنها تلاش برای برهم زدن حکومت و تحریک مردم به قیام مسلحانه بود.
جلیل بزرگمهر، وکیل مصدق در دادگاه در کتاب «مصدق در محکمه نظامی» مینویسد: «اتهام او سوءقصد به منظور برهم زدن اساس حکومت و ترتیب وراثت تاج و تخت سلطنت و تحریص مردم به مسلح شدن بر ضد قدرت سلطنت بود.»
مراحل بازپرسی مصدق ۵ جلسه بود که تا ۷ مهر ۱۳۳۲ طول کشید. در این جلسات، مصدق به ۴۵ سوال پاسخ داد. او گفت: «از آن چه کردهام و یکی از آنها عدم تسلیم بود تا هدف ملت ایران از بین نرود، بسیار راضی و خشنودم والا من هم مثل دیگران میشدم که نه از خود اسمی و نه از هدف ملت ایران سخنی در میان بگذارند. من خودم میدانم که یک گناه بیشتر ندارم و آن این است که تسلیم تمایلات خارجیان نشده و دست آنها را از منابع ثروت ملی کوتاه کردهام...»
با وجود فشارهای داخلی و خارجی، مصدق همچنان بر مواضع خود مبنی بر ملی کردن صنعت نفت و مبارزه با استعمار تأکید کرد و محاکمهاش را محکومیتی علیه ملت ایران دانست.
وقتی دادگاه در ۳۰ آذر ۱۳۳۲ پس از ۳۵ جلسه، او را بهدلیل «نداشتن سابقه محکومیت کیفری» مشمول «غمض عین» شاه دانست و وی را به سه سال حبس مجرد محکوم کرد مصدق به این حکم اعتراض کرد و گفت: «عفو برای خطاکاران است، من خیانتی به مملکت نکردهام و احتیاجی به صرفنظر شاه و عفو ندارم.»
برپاکنندگان دادگاه نظامی قصد داشتند با محاکمه مصدق از مردم و آزادی خواهان زهرچشم بگیرند. به همین دلیل سیاست خفقان ادامه یافت و بعدها با راه اندازی سازمان امنیت ملی (ساواک) تشدید شد.
بالاخره در پایان ۳۵ جلسه دادرسی (۹۵ روز بعد از شروع بازپرسی) رئیس دادگاه نظامی ختم دادرسی را اعلام کرد و وی در دادگاه بدوی و در دادگاه تجدید نظر به ۳ سال زندان انفرادی و تبعید محکوم شد و در چنین روزی ۲۲ اردیبهشت ۱۳۳۳ حکم محکومیت مصدق صادر شد.
محمد مصدق در یادداشتهای خود نوشته است. " دادگاه نظامی من را به سه سال حبس مجرد محکوم کرد که در زندان لشکر ۲ زرهی آن را تحمل کردم. روز ۱۲ مرداد ۱۳۳۵ که مدت آن خاتمه یافت، به جای این که آزاد شوم، به احمدآباد تبعید شدم و عدهای سرباز و گروهبان مأمور حفاظت من شدند. اکنون که سال ۱۳۳۹ خورشیدی هنوز تمام نشده، مواظب من هستند و من محبوسم و، چون اجازه نمیدهند بدون اسکورت به خارج [قلعه]بروم. در این قلعه ماندهام و با این وضعیت میسازم تا عمرم به سر آید و از این زندگی خلاصی یابم. "
سرانجام دکتر مصدق در ۱۴ اسفند ۱۳۴۵ براثر بیماری سرطان در سن ۸۴ سالگی درگذشت و در منزلش واقع احمد آباد مستوفی روستایی در حوالی استان البرز به خاک سپرده شد.
سرنگونی حکومت مصدق در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ زخم دیگری است که استعمارانگلیس و امریکا به جرم آزادی خواهی و استعمارستیزی بر ملت ایران وارد کردند.
نویسنده و پژوهشگر: طیبه السادات حسینی
