هر سال با فرارسیدن ماه مبارک رمضان، موجی از رسوم و آیینهای در آستانه فراموشی زنده میشود. رسم و رسومی که هرچند تنها در یک بازه محدود زمانی از سال اجرا میشوند، اما از آنچنان اهمیتی برای ایرانیان برخوردار هستند که همیشه از چندی قبل از رسیدن زمان اجرای آنها، تلاش برای بهبود آنها را در دستور کار خود قرار میدهند.
به گزارش ایسنا، برخی از این رسوم ریشه در ادیان جامعه، برخی نشأت گرفته از گستره جغرافیایی آن و دستهای هم سرچشمهای چندگانه دارند. در همین زمینه گفتوگویی با یک خراسانپژوه و پژوهشگر فرهنگ عامه انجام دادهایم که در ادامه میخوانید:
رضا سلیمان نوری در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: اهالی قدیم خراسان، خردهفرهنگهای رمضانی بسیاری دارند. صرفنظر از اینکه اغلب مردم دیندار این خطه با روزهداری در سه روز یا دستکم آخرین روز ماه شعبان به استقبال رمضان میروند، نخستین آیین رمضانی که در تمام شهرستانهای خراسان رضوی اجرا میشود، غبارروبی مساجد است.
وی با بیان اینکه مسجد در ماه مبارک رمضان کانون و مأوای اصلی پرهیزگاران است و بخش عمدهای از اوقات بندگان خدا در این ماه در مساجد سپری میشود، افزود: از همین رو مردم شهرستانهای خراسان رضوی با غبارروبی مساجد، خانههای خدا را برای پذیرایی شایسته از مهمانان الهی آماده میکنند.
این خراسانپژوه ادامه داد: تلاوت قرآن در ماه مبارک رمضان برای مردم خراسان اهمیت ویژهای دارد. در گوشهوکنار شهرها و روستاهای استان، جلسات متعدد دورخوانی قرآن برگزار میشود. مردان بیشتر پس از افطار در مساجد و تکایا دورههای قرآن برگزار میکنند و زنان نیز هر روز در ساعتی مشخص در منزل یکی از همسایهها گرد هم میآیند و یک جزء قرآن تلاوت میکنند.
در روز پایانی ماه، هر یک مقداری آجیل، شیرینی و سکه با خود میآورند و آنها را روی هم میریزند، سپس هر نفر سورهای از جزء سیام را میخواند. در نهایت، بانویی که قرائت سوره توحید به او میرسد، موظف است پس از ماه مبارک رمضان سایر بانوان را به صرف آشی با عنوان «آش قلهوالله» دعوت کند. همچنین در پایان جلسه، هر یک مقداری از آجیل را بهعنوان تبرکِ سر قرآن و سکه را به نیت برکت قرآن برمیدارند و در جیب یا کیف پول خود نگه میدارند.
سلیمان نوری با اشاره به اینکه مشهدیها معتقدند قرآنی که در ماه رمضان آغاز میکنند باید تا پایان ماه به اتمام برسد، ادامه داد: در غیر این صورت مقروض میشوند. همچنین هر کس در جزء آخر قرآن سوره توحید را بخواند، به دیگر شرکتکنندگان دوره شیرینی میدهد. نذر «ختم انعام» نیز از دیگر روشها برای برآورده شدن حاجات است؛ به این صورت که از قاریان مسلط دعوت میشود پس از قرائت سوره انعام، بر سر سفره نعمت الهی افطار میهمان باشند.
در میان جلسات قرآن موجود در سطح شهرهای خراسان، جلسات فامیلی لطف و صفای خاصی دارد. برخی خانوادهها در ماه مبارک رمضان هر شب در منزل بزرگتر خانواده یا یکی از خواهران و برادران گرد هم میآیند و ضمن بهجا آوردن سنت حسنه صلهرحم، به تلاوت آیات روحبخش قرآن مجید میپردازند. گردهمآیی اعضای یک خانواده، بهویژه هنگامی که با ذکر و تلاوت کلام الهی همراه باشد، آثار مثبت دوچندانی بر جای میگذارد.
وی یکی دیگر از برنامههای پسندیده مردم خراسان در این ماه را برپایی سفرههای ساده افطاری عنوان کرد و گفت: افراد در بسیاری از مساجد و تکایا، پس از اقامه نماز جماعت، با نشستن در کنار این سفرهها روزه خود را افطار میکنند. مردم خراسان به افطاریدادن علاقه فراوان دارند و از این رهگذر، صلهرحم بهجا آورده و اقوام و خویشان را گرد هم جمع میکنند.
در این ماه توجه به مستضعفان و یتیمان نیز پررنگتر میشود. با توجه به وجود اماکن زیارتی فراوان در خراسان، مردم در روزهای جمعه و نیز ایام شهادت امیرالمؤمنین(ع) در این اماکن افطاری میدهند. افرادی که نذر دارند یا قصد عقیقه فرزند خود را دارند، گوسفندی ذبح کرده، گوشت آن را میان نیازمندان توزیع میکنند یا با پخت غذا، افطاری میدهند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه، درباره رسمهایی که برای کودکان در ماه مبارک رمضان انجام میشد اظهار کرد: کودکان خراسانی نیز در ماه مبارک حالوهوای خاص خود را دارند. والدین میکوشند بهتدریج فرزندانشان را به روزهداری عادت دهند. کودکانی که سن کمتری دارند، تا ظهر روزه میگیرند که در زبان محاورهای به آن «روزه کلهچغوکی» گفته میشود. همچنین به فرزندانی که در آستانه سن تکلیف هستند وعده داده میشود در صورت روزهگرفتن، هدیهای دریافت کنند.
سلیمان نوری تاکید کرد: با توجه به جایگاه ویژه امام هشتم(ع) نزد ایرانیان، بهویژه اهالی مشهد، انس با علی بن موسیالرضا و بیتوته در حریم قدسی آن حضرت، از ویژگیهای ماه رمضان در مشهد است. بسیاری از مشهدیهای قدیمی پس از افطار و شرکت در جلسات قرآن خانوادگی، دقایقی را در حرم امام رضا(ع) سپری میکنند. این سنت در میان بازاریان مشهد همچنان پررنگ است و بسیاری از قدیمیهای بازار تا ساعات پایانی شب و نزدیک سحر در حرم مطهر به شبزندهداری و عبادت میپردازند.
در این شبنشینیها، افراد باتجربهتر هدایت جمع را بر عهده گرفته و با نقل خاطرات گذشته، جوانان را از عواقب غیبت، تهمت، بدبینی و گناه آگاه میسازند. این نشستها تا حدود یک ساعت پیش از اذان صبح ادامه دارد و پس از آن افراد برای صرف سحری به خانه بازمیگردند.
وی یکی از آیینهای کهن مردم خراسان در شبهای رمضان که امروزه بهواسطه مدرنیته کمرنگ شده است را «شبخوانی» اعلام و اظهار کرد: در گذشته، بهویژه در روستاها و در زمان کمبود وسایل ارتباط جمعی، سحرها سه مرحله شبخوانی انجام میشد. مرحله نخست با دهل و شیپور و حدود یک ساعت و نیم پیش از اذان صبح، با نواختن آهنگی در دستگاه ابوعطا اجرا میشد و مردم درمییافتند که تا اذان زمان باقی است.
نیم ساعت بعد، آهنگی در دستگاه حجاز نواخته میشد که نشان از یک ساعت مانده به اذان داشت. مرحله پایانی نیز حدود یک ربع پیش از اذان، با قرائت دعای سحر آغاز میشد. مؤذنها برای این کار به بلندترین نقطه مسجد، تکیه یا آبانبار میرفتند و علاوه بر قرائت دعا، اشعاری چون «شبخیز که عاشقان به شب راز کنند...» را میخواندند.
این خراسانپژوه اضافه کرد: هنوز هم در برخی مناطق روستایی گناباد، سه نفر از مردان خوشصدا و مسلط به مناجاتخوانی، از نیمهشب تا دقایقی پیش از اذان صبح سه بار بر پشتبامها رفته یا در محلهها حرکت کرده و شبخوانی میکنند. افزون بر این، از حدود دو ساعت مانده به اذان صبح، از بلندگوی بسیاری از مساجد مناطق شهری گناباد، به شیوه گذشتگان نوای مناجات پخش میشود.
سلیمان نوری با اشاره به اینکه از رسوم دیرینه در شهرستانهای استان، «چلیکزنی» بوده است، افزود: یعنی نواختن دو چوب بر پیتهای خالی نفت که صدایی خوش و ریتمیک ایجاد میکرد. این رسم بهویژه هنگام سحر کاربرد داشت و بدینوسیله مردم برای بیدارشدن آگاه میشدند. در تربتحیدریه نیز سنت «تشتزنی» رواج داشت. معمولاً یک یا دو نفر در هر محله، با تشت یا بعدها با طبل و دهل، بر بام خانهای بلند میرفتند و با نواختن آن، زمان سحر را اعلام میکردند. امروزه تلفن همراه جایگزین این شیوهها شده و برخی بدون مکالمه، تنها با زنگزدن دیگران را برای سحر بیدار میکنند.
وی اظهار کرد: در روز بیستویکم ماه رمضان و سالروز شهادت امام اول شیعیان، در برخی نقاط خراسان رضوی از جمله کاشمر و سبزوار مراسم ویژهای برگزار میشود. در این روز جمعیت زیادی برای نماز جماعت ظهر و عصر در مسجد حاضر میشوند و همزمان گروهی نیز در حسینیه گرد میآیند.
سپس دستههای عزاداری از حسینیه به سمت مسجد جامع حرکت میکنند و مورد استقبال نمازگزاران و مسئولان، از جمله امام جمعه، قرار میگیرند. پس از ورود هیئت به مسجد، برنامه در اختیار مداحان و عزاداران قرار میگیرد و آنان با سوز و حال خاصی به عزاداری برای امیرالمؤمنین(ع) میپردازند. در این میان، مراسم تعزیهای با عنوان «قنبرخوانی» اجرا میشود.
این پژوهشگر فرهنگ عامه یکی از سنتهای مرسوم در تربتحیدریه را پخت نان جو در آستانه ایام شهادت حضرت امیرالمؤمنین(ع) عنوان کرد و گفت: در شبهای قدر، در بسیاری از خانهها نان جو در سفره افطار قرار دارد و همراه با ماست مصرف میشود. برخی نیز مقدار بیشتری نان جو تهیه کرده و میان نمازگزاران مساجد توزیع میکنند.
سلیمان نوری با بیان اینکه ملاقهزنی از آیینهای خاص مردم تربتحیدریه و سبزوار در ماه رمضان است، افزود: مردم سبزوار شب بیستوهفتم رمضان را که به باور آنان شب کشتهشدن ابنملجم مرادی به دست امام حسن مجتبی(ع) است، جشن میگیرند. در این شب مردم دیار بیهق شیرینی پخش میکنند و جوانان آیین ملاقهزنی را اجرا میکنند. در این رسم، پسران جوان پس از افطار، چادر بر سر انداخته، کیسهای به دست میگیرند و به در خانهها میروند.
با ملاقه به در میکوبند و پشت در سکوت میکنند. صاحبخانه که از این آیین آگاه است، در را گشوده و به اندازه توان خود شیرینی، شکلات، نقل یا خرما در کیسه یا ملاقه آنان میریزد و میگوید: «بگو بر ابنملجم لعنت» و جوانان نیز این عبارت را تکرار میکنند. ریختن آب بر سر ملاقهزنهایی که در ساعات پایانی شب برای چندمین بار مراجعه میکنند، از شوخیهای رایج این شب است.
وی با اشاره به اینکه برگزاری نماز تراویح از مهمترین مراسم اهل سنت خراسان رضوی در تایباد، تربتجام، خواف و سرخس است، ادامه داد: نماز تراویح پس از نماز عشا و بهصورت ده نماز دو رکعتی اقامه میشود و در برخی مساجد، در هر شب یک جزء قرآن تلاوت میشود تا در پایان ماه، یک ختم کامل قرآن انجام شود.
مراسم اعتکاف نیز از دیگر برنامههای ماه رمضان در میان اهل سنت خراسان است که در دهه پایانی ماه و از افطار شب نوزدهم آغاز میشود و تا بامداد عید فطر ادامه دارد. این مراسم در مساجد و با حضور حداقل یک نفر برگزار میشود و معتکف این ایام را در مسجد به عبادت و طاعت سپری میکند.
این خراسانپژوه تصریح کرد: اهالی نقاط مختلف خراسان در آخرین روز ماه مبارک رمضان با انجام آیینهایی خود را برای عید فطر آماده میکنند. غسل میکنند، لباس تمیز یا نو میپوشند و به استقبال عید میروند. رؤیت هلال ماه شوال نشانه پایان ماه مهمانی خداست؛ در گذشته این خبر توسط افراد خبره اعلام میشد و امروزه از طریق رسانههای جمعی اطلاعرسانی میشود. هنگام افطار آخرین شب ماه رمضان، اعضای خانواده بنا بر قوت غالب، فطریه خود را دستبهدست چرخانده و آن را برای نیازمندان کنار میگذارند.
