به گزارش ایرنا، دکتر محمدحسین مختاری در بخش چهارم از سلسله یادداشتهای خود برای ایرنا درباره رهبر شهید انقلاب اسلامی نوشت: یکی از مهمترین مؤلفههای اندیشه تمدنی شهید امام خامنهای، جایگاه محوری علم و دانش در فرآیند تمدنسازی است. اگر در بخشهای پیشین اشاره شد که تمدن نوین اسلامی مقصد نهایی حرکت انقلاب اسلامی است، باید افزود که از منظر ایشان، هیچ تمدنی بدون تولید علم و اقتدار علمی شکل نمیگیرد. به همین دلیل، مسئله علم در منظومه فکری ایشان صرفاً یک موضوع آموزشی یا دانشگاهی نیست، بلکه یک مسئله راهبردی و تمدنی است.
بررسی تاریخ تمدنها نشان میدهد که هرگاه ملتی در عرصه دانش و معرفت به پیشرفت دست یافته، توانسته است در حوزههای فرهنگی، اقتصادی و سیاسی نیز به جایگاه برتر برسد. تمدن اسلامی در سدههای نخستین نیز زمانی به اوج شکوفایی خود رسید که مسلمانان در علوم مختلف از ریاضیات و پزشکی گرفته تا فلسفه و نجوم پیشگام بودند. آیتالله خامنهای با تکیه بر همین تجربه تاریخی، بارها تأکید کردهاند که احیای تمدن اسلامی بدون احیای مرجعیت علمی امکانپذیر نیست (خامنهای، ۱۳۸۱).
از دیدگاه ایشان، یکی از عوامل اصلی عقبماندگی جوامع اسلامی در دوران معاصر، فاصله گرفتن از تولید علم و تبدیل شدن به مصرفکننده دستاوردهای دیگران بوده است. تمدنی که نتواند دانش تولید کند، ناگزیر در سایر عرصهها نیز وابسته خواهد شد. به همین دلیل، استقلال علمی در اندیشه ایشان مقدمه استقلال فرهنگی، اقتصادی و سیاسی محسوب میشود (خامنهای، ۱۳۸۶).
علم در نگاه اسلامی؛ از فضیلت فردی تا قدرت تمدنی
یکی از ویژگیهای مهم اندیشه آیتالله خامنهای آن است که علم را صرفاً یک فضیلت فردی یا ابزار توسعه اقتصادی نمیدانند، بلکه آن را یکی از مهمترین منابع قدرت در جهان معاصر تلقی میکنند. ایشان بارها تأکید کردهاند که در گذشته قدرت کشورها عمدتاً بر پایه ثروت طبیعی، وسعت سرزمین یا توان نظامی سنجیده میشد، اما در دنیای امروز مهمترین سرچشمه قدرت، علم و فناوری است. از این رو، ملتی که در عرصه دانش پیشرو باشد، میتواند در حوزههای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی نیز اثرگذار شود (خامنهای، ۱۳۸۶).
این نگاه ریشه در تعالیم اسلامی دارد. قرآن کریم در آیات متعدد جایگاه علم را برتر از بسیاری از فضایل دیگر معرفی میکند. خداوند میفرماید:
«هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ» «آیا کسانی که میدانند با کسانی که نمیدانند برابرند؟» (زمر: ۹)
همچنین در آیهای دیگر آمده است:
«یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ» «خداوند اهل ایمان و صاحبان دانش را درجاتی بلند میبخشد.» (مجادله: ۱۱)
در روایات اسلامی نیز علم با قدرت و عزت پیوند خورده است. از امیرالمؤمنین علی(ع) نقل شده است:
«الْعِلْمُ سُلْطَانٌ» «علم، قدرت و سلطنت است.» (غررالحکم و دررالکلم)
از این منظر، نهضت علمی مورد نظر آیتالله خامنهای صرفاً برای پیشرفت دانشگاهها نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان استقلال و اقتدار تمدنی جهان اسلام به شمار میآید.
در همین چارچوب بود که ایشان در آغاز دهه هشتاد شمسی مفهوم «جنبش نرمافزاری» و «نهضت تولید علم» را مطرح کردند. مقصود از جنبش نرمافزاری صرفاً توسعه فناوریهای رایانهای نبود، بلکه ایجاد یک حرکت فراگیر برای تولید فکر، نظریه و دانش در جامعه اسلامی بود. ایشان در دیدار جمعی از نخبگان دانشگاهی تصریح کردند که کشور باید از مرحله ترجمه و اقتباس صرف عبور کرده و به مرحله نوآوری و نظریهپردازی برسد (خامنهای، ۱۳۷۹).
جنبش نرمافزاری؛ عبور از مصرف علم به تولید علم
یکی از نوآورانهترین مفاهیم در اندیشه آیتالله خامنهای، مفهوم «جنبش نرمافزاری» است. ایشان این اصطلاح را در زمانی مطرح کردند که بخش قابل توجهی از دانشگاههای کشورهای در حال توسعه درگیر ترجمه و انتقال دانش تولیدشده در مراکز علمی غرب بودند. از نگاه ایشان، تمدن اسلامی زمانی میتواند جایگاه حقیقی خود را بازیابد که از مرحله مصرف علم عبور کند و به مرحله تولید دانش و نظریهپردازی برسد.
به اعتقاد ایشان، یکی از مشکلات اساسی جوامع اسلامی آن است که در بسیاری از رشتهها، پرسشها، روشها و حتی چارچوبهای نظری خود را از دیگران اقتباس میکنند. در حالی که تمدنسازی نیازمند آن است که جامعه بتواند مسائل خود را با تکیه بر ظرفیتهای فکری خویش تحلیل و حل کند. به همین دلیل، ایشان بارها از نخبگان دانشگاهی خواستهاند که در مرزهای دانش حرکت کنند و از تقلید علمی صرف بپرهیزند (خامنهای، ۱۳۷۹).
در این چارچوب، تولید مقاله علمی هرچند ضروری است، اما کافی نیست. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تولید نظریه، نوآوری علمی و گشودن افقهای جدید معرفتی است. به تعبیر آیتالله خامنهای، تمدن اسلامی آینده به دانشمندانی نیاز دارد که نه تنها پاسخگوی پرسشهای موجود باشند، بلکه خود منشأ طرح پرسشهای جدید و تولید دانش نو شوند. این دیدگاه با روح تمدن اسلامی در عصر طلایی آن نیز سازگار است؛ دورانی که دانشمندانی همچون محمد بن موسی خوارزمی، ابن سینا و ابوریحان بیرونی صرفاً ناقل دانش دیگران نبودند، بلکه خود بنیانگذار شاخههای جدید علمی محسوب میشدند.
در این نگاه، دانشگاه تنها محل آموزش نیست؛ بلکه کانون تولید دانش و حل مسائل جامعه است. از این رو، یکی از محورهای ثابت در بیانات ایشان، تأکید بر ارتباط علم با نیازهای واقعی جامعه است. علمی که صرفاً در کتابها و مقالات باقی بماند، نمیتواند موتور محرک تمدن باشد. تمدن زمانی شکل میگیرد که علم به فناوری، فناوری به صنعت، صنعت به ثروت و ثروت به رفاه و اقتدار ملی تبدیل شود (خامنهای، ۱۳۹۴).
با این حال، آیتالله خامنهای میان علم و معنویت جدایی قائل نیستند. یکی از نقدهای اساسی ایشان به تمدن جدید غرب آن است که پیشرفت علمی را از ارزشهای اخلاقی و معنوی جدا کرده است. نتیجه چنین رویکردی، ظهور فناوریهایی است که گاه در خدمت استعمار، جنگ، تبعیض و سلطه قرار میگیرند. از این منظر، علم به تنهایی ضامن سعادت بشر نیست، بلکه باید در چارچوب ارزشهای انسانی و الهی هدایت شود (خامنهای، ۱۳۹۸).
بر همین اساس، ایشان از مفهوم «علم نافع» سخن میگویند؛ علمی که در خدمت رشد انسان و آبادانی جامعه قرار گیرد. در الگوی تمدن نوین اسلامی، دانشمند تنها یک متخصص فنی نیست، بلکه فردی است که مسئولیت اجتماعی و اخلاقی نیز بر عهده دارد. این نگاه، ریشه در سنت اسلامی دارد؛ سنتی که در آن علم و حکمت، دانش و اخلاق، و عقل و ایمان مکمل یکدیگر تلقی میشوند.
پیوند علم، ایمان و اخلاق در تمدن نوین اسلامی
یکی از تفاوتهای اساسی اندیشه علمی آیتالله خامنهای با بسیاری از نظریههای رایج توسعه، تأکید بر پیوند علم و اخلاق است. ایشان معتقدند که علم در ذات خود نه خوب است و نه بد؛ بلکه ارزش آن به هدفی بستگی دارد که در خدمت آن قرار میگیرد. همان دانشی که میتواند بیماریها را درمان کند، اگر از اخلاق جدا شود، ممکن است به ساخت سلاحهای کشتار جمعی یا ابزارهای سلطه و استثمار انسانها بینجامد.
به همین دلیل، در منظومه فکری ایشان، علم و معنویت دو رکن مکمل یکدیگرند. ایشان بارها هشدار دادهاند که پیشرفت علمی بدون هدایت اخلاقی، نه تنها سعادت بشر را تضمین نمیکند، بلکه میتواند به تهدیدی برای انسانیت تبدیل شود (خامنهای، ۱۳۹۸).
این نگرش ریشه در تعالیم اسلامی دارد. قرآن کریم از زبان پیامبر اکرم(ص) میفرماید:
«وَقُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْمًا» «بگو: پروردگارا، بر دانش من بیفزا.» (طه: ۱۱۴)
اما همین قرآن در کنار علم، بر تزکیه و تربیت نیز تأکید میکند:
«یُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ» «آنان را تزکیه میکند و کتاب و حکمت میآموزد.» (جمعه: ۲)
تقدم تزکیه بر تعلیم در این آیه، از دیدگاه بسیاری از مفسران نشاندهنده آن است که دانش باید در مسیر رشد اخلاقی انسان قرار گیرد. از همین رو، آیتالله خامنهای معتقدند تمدن نوین اسلامی نه صرفاً تمدنی دانشبنیان، بلکه تمدنی «حکمتبنیان» خواهد بود؛ تمدنی که در آن علم، اخلاق، معنویت و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و به جای سلطه بر انسان، در خدمت تعالی او خواهند بود.
یکی دیگر از ابعاد مهم اندیشه علمی آیتالله خامنهای، توجه ویژه به نسل جوان و نخبگان است. ایشان بارها تأکید کردهاند که جوانان دانشمند مهمترین سرمایه کشور برای آینده هستند. در بیانیه «گام دوم انقلاب» نیز علم و پژوهش به عنوان نخستین توصیه راهبردی به نسل جوان مطرح شده است (خامنهای، ۱۳۹۷). این تأکید نشان میدهد که از دیدگاه ایشان، آینده تمدن اسلامی بیش از هر چیز به توان علمی نسل جدید وابسته است.
در این میان، مسئله مرجعیت علمی جایگاه ویژهای دارد. آیتالله خامنهای معتقدند که صرف دستیابی به دانش موجود کافی نیست؛ بلکه جهان اسلام باید به مرحلهای برسد که در تولید علم و نظریهپردازی به مرجع جهانی تبدیل شود. مرجعیت علمی به این معناست که دیگران برای حل مسائل علمی خود به دستاوردهای دانشمندان مسلمان مراجعه کنند و مراکز علمی جهان اسلام در زمره مراکز پیشرو دانش جهانی قرار گیرند (خامنهای، ۱۴۰۱).
نکته قابل توجه آن است که در منظومه فکری ایشان، علم تنها یک ابزار برای توسعه اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از هویت تمدنی یک ملت محسوب میشود. همانگونه که تمدن اسلامی در گذشته با نام دانشمندانی چون ابنسینا، محمد بن موسی خوارزمی و ابوریحان بیرونی شناخته میشد، تمدن نوین اسلامی نیز نیازمند نسلی از دانشمندان، متفکران و نوآوران است که بتوانند در مرزهای دانش حرکت کنند و افقهای جدیدی برای بشریت بگشایند.
در نتیجه، میتوان گفت که در اندیشه آیتالله خامنهای، علم نه یک موضوع فرعی، بلکه ستون فقرات پروژه تمدنسازی است. اگر عدالت روح تمدن اسلامی باشد و معنویت قلب آن، علم را باید موتور محرک و نیروی پیشبرنده این تمدن دانست. بدون اقتدار علمی، سخن گفتن از تمدن نوین اسلامی به آرزویی دستنیافتنی تبدیل خواهد شد؛ اما با تولید علم، خودباوری علمی و تربیت نسلهای خلاق، امکان تحقق این چشمانداز تاریخی فراهم میشود.
منابع
خامنهای، سیدعلی. بیانات در دیدار اساتید و دانشجویان دانشگاهها، ۱۳۷۹.
خامنهای، سیدعلی. بیانات در دیدار نخبگان علمی کشور، ۱۱ مهر ۱۳۸۱.
خامنهای، سیدعلی. بیانات در دیدار دانشگاهیان سمنان، ۱۸ آبان ۱۳۸۵.
خامنهای، سیدعلی. بیانات در دیدار نخبگان علمی جوان، ۱۳۹۴.
خامنهای، سیدعلی. بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی، ۱۳۹۷.
خامنهای، سیدعلی. بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی، ۱۳۹۸.
خامنهای، سیدعلی. بیانات در دیدار نخبگان علمی کشور، ۲۷ مهر ۱۴۰۱.
