فرارو- AMH، اندومتریوز، PCOS، انسداد لولههای فالوپ، فیبروم رحم و دهها اصطلاح پزشکی دیگر، واژههایی هستند که احتمالا حدود ۲۰ درصد از زوجهای ایرانی دستکم یکبار با آنها مواجه شدهاند. این زوجها ناگهان خود را در جهانی ناآشنا و پر از دلهره مییابند. در این دنیای پر از اصطلاحات تخصصی، پزشکان معمولا برای شرح ساده وضعیت به بیان جملاتی کوتاه بسنده میکنند: «شما بهطور طبیعی بچهدار نمیشوید» یا «باید روند درمان را هرچه سریعتر آغاز کنید.»
به گزارش فرارو، اندکی بعد، این دایره گسترده از اصطلاحات پزشکی از مطبها و کلینیکها فراتر رفته و به متن زندگی روزمره بیماران راه پیدا میکند. در این مسیر سخت و پرالتهاب، جملاتی نظیر «تخمک بالغ نداریم»، «بتا منفی شد»، «رحم برای انتقال جنین آماده نیست» و در نهایت «باید به فکر رحم جایگزین باشید»، بارها به گوش زوجها میخورد. اینها جملاتی هستند که هر یک بارِ روانی و احساسی متفاوتی را به همراه داشته و زوجین را در طیفی از ناامیدی مطلق تا امیدواری در نوسان نگه میدارند.
اما پس از خروج از اتاق پزشک و در همان لحظهای که زوجها درمییابند بارداری پرچالشی را پیش رو خواهند داشت، دامنه پرسشهای آنها نیز به گستردگی همان اصطلاحات پزشکی بسط مییابد. در این نقطه حیاتی، مهمترین پرسش این است: هزینه عبور از این مسیر دشوار چقدر است؟
دکتر علی صادقیتبار، مدیر پیشین مرکز درمان ناباروری ابنسینا و متخصص IVF، در گفتوگو با فرارو، ابعاد مختلف هزینههای مادی و معنوی عبور از مسیر ناباروری تا لحظه در آغوش کشیدن فرزند را تشریح کرده است.
او در این باره میگوید: «ناباروری یکی از معضلات دیرینه جامعه بشری است که از گذشتههای دور و از همان زمانی که انسان زندگی اجتماعی و نهاد خانواده را پایهگذاری کرد، با آن دستبهگریبان بوده است. بر این اساس، ناباروری پدیده جدیدی نیست و در تمام طول تاریخ حضور داشته است.»
وی با اشاره به تاریخچه درمانهای نوین میافزاید: «حدود ۴۸ سال پیش، یعنی در سال ۱۹۷۸ میلادی (۱۳۵۷ شمسی)، با تولد نخستین نوزاد حاصل از تکنیک IVF، بارقههای امید برای درمان ناباروری در جهان پدیدار شد. از آن زمان تاکنون، روشهای درمانی و تکنیکهای کمکباروری با سرعت چشمگیری توسعه یافتهاند. امروز خوشبختانه به مرحلهای رسیدهایم که میتوان با قاطعیت گفت ناباروری به مفهوم سنتی آن دیگر وجود ندارد و تقریبا هر نوع ناباروری با بهرهگیری از فناوریهای نوین علمی قابل درمان است.»
دکتر صادقیتبار درباره میزان شیوع ناباروری در جامعه توضیح میدهد: «در کشورهای مختلف، نرخ شیوع این عارضه بین ۱۵ تا ۲۴ درصد گزارش شده است. در ایران نیز آمارهای گوناگونی در این زمینه وجود دارد؛ برخی مطالعات شیوع ناباروری را ۱۸ درصد و برخی دیگر حدود ۲۰ درصد اعلام میکنند. بررسیهای کشوری در دهه گذشته نیز نتایج مشابهی را تأیید کردهاند. در یک نگاه کلی، میتوان گفت حدود ۲۰ درصد از زوجهای ایرانی با چالش ناباروری مواجهاند؛ به بیان سادهتر، تقریبا از هر پنج زوج، یک زوج در مسیر فرزندآوری مشکل دارد.»
وی در خصوص وضعیت پوشش بیمهای هزینههای درمان خاطرنشان میکند: «خوشبختانه با توجه به اینکه مسئله جوانی جمعیت بیش از یک دهه است که در کانون توجه سیاستگذاران کلان حوزه سلامت قرار دارد، از سال ۱۴۰۰ و بر اساس مصوبه مجلس شورای اسلامی، سازمانهای بیمهگر موظف شدند خدمات درمان ناباروری را تحت پوشش خود قرار دهند. این در حالی است که پیش از آن، درمان ناباروری اساسا در سبد خدمات بیمهای جایگاهی نداشت.»
مدیر پیشین مرکز درمان ناباروری ابنسینا میافزاید: «حتی در شرایط کنونی نیز در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، بیمهها این خدمات را پوشش نمیدهند. در کشورهایی که خطر بحران جمعیتی احساس نمیشود، درمان ناباروری در ردیف خدماتی چون جراحیهای زیبایی دستهبندی شده و پرداخت تمام هزینههای آن بر عهده خود متقاضیان است.»
این متخصص IVF در ادامه با اشاره به شرایط داخلی میگوید: «در ایران، هماکنون بیمههای پایه بخشهایی از هزینههای درمان ناباروری را متقبل میشوند. هرچند سهم بیمههای پایه به اندازهای که از آنها انتظار میرود نیست، اما با در نظر گرفتن امکانات و بودجههای موجود، این سطح از پوشش نیز تا حدودی قابل قبول است. منظور از بیمههای پایه، سازمان تأمین اجتماعی، بیمه سلامت و بیمه نیروهای مسلح است.»
صادقیتبار ضمن تأکید بر تفاوت کیفیت خدمات بیمهها تصریح میکند: «بیمه نیروهای مسلح پوشش بسیار جامع و مطلوبی را به بیمهشدگان خود ارائه میدهد که میتواند بهعنوان یک الگوی موفق برای سایر بیمهها در نظر گرفته شود. حدود ۱۰ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر، معادل ۱۲ تا ۱۳ درصد از جمعیت کشور، تحت پوشش این بیمه هستند. این افراد در مراکزی که طرف قرارداد ما محسوب میشوند، با استفاده همزمان از بیمه پایه و تکمیلی، تمامی خدمات درمان ناباروری را بهصورت کاملا رایگان دریافت میکنند. در مجموع، بیمارانی که همزمان از بیمه پایه و تکمیلی برخوردارند، فشار اقتصادی چندانی را متحمل نشده و روند درمان را با فراغ بال بیشتری طی میکنند.»
وی در پاسخ به پرسشی درباره هزینههای تحمیلی بر افراد فاقد پوشش بیمهای، اظهار میدارد: «درمان ناباروری نهتنها در ایران، بلکه در سراسر جهان جزء درمانهای گرانقیمت محسوب میشود. دلیل اصلی این گرانی، نیاز به استفاده از تجهیزات فوقپیشرفته، ابزارهای تخصصی، مواد مصرفی پیچیده و محیطهای آزمایشگاهی خاص است. با این وجود، هزینه درمان ناباروری در ایران (حتی بدون در نظر گرفتن پوشش بیمه)، در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان بسیار پایینتر است و هزینههای درمان در برخی موارد تا دو و نیم برابر کمتر از کشورهای دیگر است.»
او با تأکید بر وضعیت معیشتی مردم یادآور میشود: «البته این موضوع به معنای ارزان بودن فرآیند درمان برای خانوادههای ایرانی نیست. با توجه به تورم و شرایط اقتصادی فعلی، همین مبالغ نیز برای بسیاری از هموطنان رقم قابلتوجهی است و میتواند بار مالی سنگینی ایجاد کند.»
دکتر صادقیتبار درباره برآورد هزینهها میگوید: «بهطور کلی میتوان گفت امروزه یک دوره کامل درمان ناباروری بهطور میانگین حدود ۱۲۰ میلیون تومان هزینه در بر دارد. با این حال، این رقم کاملا متغیر است و به نوع داروهای تجویزی، دوز داروی مورد نیاز و تکنیک درمانی بیمار بستگی دارد.»
او با ذکر یک مثال این موضوع را روشنتر میکند: «پرسش درباره هزینه دقیق ناباروری، مانند این است که بپرسیم درمان سرطان چقدر خرج دارد؛ بدیهی است که پاسخ واحدی برای آن وجود ندارد. یک بیمار ممکن است با پوشش بیمهای تقریبا رایگان درمان شود و بیمار دیگر ناچار باشد برای تهیه داروها و خدمات درمانی یک یا دو میلیارد تومان هزینه کند.»
این متخصص تشریح میکند: «بهطور معمول، چرخه درمان ناباروری شامل سه مرحله اصلی است: نخست، ارزیابیهای اولیه نظیر معاینات، آزمایشها، رادیولوژی و سونوگرافی؛ دوم، درمانهای دارویی که بیمار باید در طول سیکل IVF دریافت کند؛ و سوم، عمل جراحی و اقدامات بالینی در بخش IVF.»
وی میافزاید: «مجموع این هزینهها ممکن است بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان متغیر باشد. البته باید توجه داشت که همه زوجها به IVF نیاز ندارند. برخی درمانها مانند IUI با صرف هزینهای در حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان قابل انجام است. بنابراین، هزینه نهایی کاملا به نوع مشکل و شرایط زوجین بستگی دارد.»
صادقیتبار با اشاره به عامل مهم سن در موفقیت درمانها میگوید: «از نظر فیزیولوژیک، توانایی باروری در زنان پس از عبور از سن ۳۵ سالگی بهتدریج کاهش مییابد. در این شرایط، نهتنها ذخیره تخمدان کمتر میشود، بلکه کیفیت تخمکها نیز افت میکند. این روند نزولی تا سن ۴۲ سالگی تداوم داشته و پس از آن، شانس موفقیت درمانها بهشدت محدود میشود.»
وی تصریح میکند: «از این سن به بعد، معمولا لازم است از روشهای درمانی متفاوتی استفاده شود که طبیعتا پیچیدهتر و پرهزینهتر هستند. اگرچه ممکن است یک زن تا سن ۵۰ سالگی نیز بارداری و زایمان را تجربه کند، اما مسیر درمانی او با یک زن ۳۲ تا ۳۵ ساله کاملا متفاوت است. هرچه زوجها در سنین بالاتری برای درمان اقدام کنند، مسیر درمان پیچیدهتر، طولانیتر و در نتیجه پرهزینهتر خواهد بود.»
مدیر پیشین مرکز ابنسینا به زوجهای جوان توصیه میکند: «حتی اگر زوجها تصمیم دارند فرزندآوری را چند سال به تعویق بیندازند، بهتر است از همان ابتدای ازدواج با یک متخصص یا مرکز درمان ناباروری مشاوره داشته باشند. در این بررسی اولیه، وضعیت باروری آنها سنجیده میشود و میتوانند با آگاهی تصمیم بگیرند که آیا میتوانند برای فرزندآوری صبر کنند یا خیر.»
او ادامه میدهد: «متأسفانه بسیاری از زوجها تصور میکنند هر زمان که اراده کنند، میتوانند صاحب فرزند شوند. به همین دلیل، چندین سال فرزندآوری را به تأخیر میاندازند و دقیقا زمانی به مراکز درمانی مراجعه میکنند که متوجه میشوند دیگر بهراحتی امکان بچهدار شدن وجود ندارد. در حالی که اگر در همان سالهای ابتدایی مراجعه کرده بودند، میتوانستند جنین خود را فریز کنند و در زمان آمادگی کامل، برای انتقال آن اقدام نمایند.»
این متخصص در جمعبندی مبحث سن باروری تأکید میکند: «از زمان قانونی ازدواج و فرزندآوری، یعنی ۱۸ سالگی تا حدود ۳۰ سالگی، بهترین شرایط فیزیکی برای باروری و درمان وجود دارد. در بازه سنی ۳۰ تا ۳۵ سالگی نیز شانس موفقیت کماکان بالاست، اما از ۳۵ سالگی به بعد، روند درمان بهمراتب دشوارتر خواهد شد.»
دکتر صادقیتبار با انتقاد از ادبیات رایج در این حوزه میگوید: «من بهشدت با کاربرد واژه بازار برای چنین موضوعی مخالفم. وقتی قرار است فرآیند آفرینش یک انسان انجام شود، استفاده از چنین کلماتی صحیح نیست. اصطلاح درست این روش، رحم جایگزین است و نه رحم اجارهای.»
وی توضیح میدهد: «در این روش درمانی، یک زن به جای مادر بیولوژیکی که به دلایلی نظیر فقدان رحم یا ابتلا به بیماریهایی که بارداری را برای او غیرممکن کرده است، دوران بارداری را طی میکند. در نتیجه، این موضوع یک فرآیند درمانی است و نباید به چشم یک فعالیت تجاری به آن نگاه کرد.»
او در ادامه میافزاید: «همانطور که هر فردی در قبال زحمتی که میکشد دستمزدی دریافت میکند، زنی که بارداری ۹ ماهه را به نیابت از دیگری تحمل میکند نیز ممکن است بر اساس توافق، مبلغی دریافت کند. البته این موضوع همیشه با تبادل مالی همراه نیست. گاهی فردی برای خواهر، دوست یا یکی از بستگان خود رحم جایگزین میشود و هیچ مبلغی دریافت نمیکند. به همین دلیل، اطلاق واژه بازار به این موضوع، مانند معامله کردن یک انسان است که قابل پذیرش نیست.»
صادقیتبار درباره مبالغی بین ۴۰۰ میلیون تا ۱ میلیارد تومان که این روزها به گوش میرسد، تأکید میکند: «شاید افراد با یکدیگر توافق کنند و چنین مبالغی نیز مطرح شود، اما هیچ نرخ مشخص و مصوبی برای این موضوع وجود ندارد. از نگاه ما، شخصیت انسان آنقدر مقدس است که نباید برای اعضا و جوارح او با ادبیات خریدوفروش قیمتگذاری کرد.»
وی به نقش مراکز درمانی اشاره کرده و میگوید: «مراکز درمان ناباروری به هیچ عنوان به جنبههای اقتصادی رحم جایگزین ورود نمیکنند. وظیفه این مراکز، صرفا ارائه خدمات بالینی و راهنماییهای حقوقی است تا طرفین با آگاهی از الزامات قانونی دچار مشکل نشوند، اما تعیین مبلغ تماما بر عهده خود طرفین است.»
رئیس پیشین مرکز ابنسینا درباره سازوکار قانونی این روش درمانی بیان میکند: «سازوکارهای قانونی دقیقا با هدف پیشگیری از اختلافات احتمالی طراحی شدهاند. به عنوان مثال، باید از ابتدا مشخص شود که اگر پس از تولد نوزاد، زن حامل ادعایی درباره کودک مطرح کرد یا در طول بارداری مشکلی پیش آمد، حقوق هر طرف چگونه خواهد بود.»
او ادامه میدهد: «همچنین ممکن است در طول این دوران، سقط جنین یا عوارض دیگری رخ دهد؛ در چنین شرایطی باید سهم و مسئولیت هر یک از طرفین از پیش روشن شده باشد. به همین منظور، پیش از آغاز درمان، مشاورههای حقوقی کاملی به هر دو سمت ارائه میشود.»
وی میافزاید: «وکلا و حقوقدانان قراردادهای مفصلی را تنظیم میکنند که در آن حقوق و تعهدات پدر و مادر بیولوژیک و فردی که رحم جایگزین میشود، بر اساس موازین قانونی، فقهی و عرفی کشور بهطور کامل مشخص شده است. پس از آگاهی کامل، طرفین قرارداد را در دفتر اسناد رسمی امضا کرده و سپس فرآیند درمان آغاز میشود.»
صادقیتبار با اشاره به ابعاد روانشناختی ناباروری اظهار میکند: «حقیقت این است که در موضوع ناباروری، هم پدر و هم مادر تحت تأثیر قرار گرفته و آسیب میبینند. در جلسات مشاوره با زوجینی که سالها با این بحران درگیر بودهاند، بهوضوح میبینیم که آنها علاوه بر چالشهای درمانی، از سوی خانواده، محیط کار، همسایهها و دوستان نیز آسیبهای فراوانی دیدهاند و روحیهای بسیار حساس پیدا کردهاند.»
وی تصریح میکند: «به دلیل ویژگیهای عاطفی و احساسی، زنان معمولا بیش از مردان آسیبهای روانی ناشی از ناباروری را بروز میدهند. البته این بدان معنا نیست که آمار ناباروری مردان کمتر است؛ کمااینکه در برخی جوامع شهری، میزان ناباروری مردان بیشتر از زنان است. اما معمولا فشار روحی بیشتری بر دوش زنان سنگینی میکند و آثار این آسیبها در آنها آشکارتر است.»
او میافزاید: «در طول سالهای فعالیت خود، بارها با آسیبهایی مواجه شدهایم که از سوی خانواده و اطرافیان به این زوجها وارد شده است؛ از کنایهها و نیشزبانها گرفته تا رفتارهایی که باعث آزردگی عمیق آنها شده است.»
این متخصص IVF با اعلام یک پیشرفت امیدوارکننده میگوید: «در گذشته، میزان موفقیت در هر بار انتقال جنین حدود ۳۵ درصد بود، اما خوشبختانه امروز با توسعه فناوریها توانستهایم این میزان را تقریبا به دو برابر رسانده و به مرز ۷۰ درصد نزدیک کنیم. این افزایش شانس موفقیت، موجب رضایت و امیدواری بیماران و تیمهای درمان شده است.»
دکتر صادقیتبار در بخش پایانی صحبتهای خود درباره بیماری آندومتریوز و تأثیر آن بر ناباروری توضیح میدهد: «حدود ۸ تا ۱۰ درصد از زنان در سراسر دنیا به آندومتریوز مبتلا هستند. در این بیماری، بافت آندومتر بهجای خروج از بدن در دوران قاعدگی، در حفره شکم باقی میماند و بهمرور باعث ایجاد چسبندگی، دردهای مزمن و ناباروری میشود؛ چراکه عملکرد طبیعی تخمدانها را مختل میکند.»
وی درباره درمان این بیماری تأکید میکند: «آندومتریوز قابل درمان است، اما درمان موفق آن نیازمند همکاری تیمی و هماهنگ میان جراح لاپاراسکوپی و متخصص ناباروری (IVF) است و بسته به شرایط هر بیمار، برنامه درمانی متفاوتی طراحی میشود.»
رئیس پیشین مرکز ابنسینا درباره وضعیت ایران در این حوزه خاطرنشان میکند: «برخلاف تصور برخی افراد، آندومتریوز مختص ایران نیست و شیوع آن در کشور ما بیشتر از سایر نقاط دنیا نیست. از سال ۱۳۹۰ با راهاندازی نخستین کلینیک تخصصی آندومتریوز در پژوهشگاه ابنسینا، ایران به یکی از کشورهای پیشرو منطقه در تشخیص و درمان این بیماری تبدیل شده و حتی میزبان بیمارانی از کشورهای همسایه برای ارائه این خدمات تخصصی است.»
