در روزهای اخیر، ابهاماتی درباره مرمت گرند هتل قزوین و واگذاری بخشی از عرصه دولتخانه صفوی به گرند هتل مطرح شد که بازتاب گستردهای هم در رسانهها داشت. آنچه این روزها در قزوین درحال وقوع است اینک به یکی از موضوعات بحثبرانگیز و نگرانکننده میراث فرهنگی تبدیل شده است؛ از تغییرات سازهای و وضعیت طبقه سوم این بنای تاریخی گرفته تا پرسشهایی درباره مداخله در عرصه دولتخانه صفوی. همزمان، ماجرای به مزایده رفتن بخشی از اراضی عباسآباد (مجموعه میراث جهانی باغ عباسآباد بهشهر) در استان مازندران نیز ابهاماتی را درباره محدوده اختیارات دستگاههای مختلف و تأثیر آن بر عرصههای تاریخی ایجاد کرده است. مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور در گفتوگو با ایسنا جزئیات این دو پرونده، را تشریح کرد و به برخی ابهامها پاسخهایی داد.
پرونده اول: گرند هتل قزوین
علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نخست درباره وضعیت مرمت گرند هتل که اخیرا انتقادهایی به آن وارد شده است، به ایسنا گفت: گرند هتل قزوین قصهای دارد که باید همه واقعیتهایش را کنار هم گذاشت. من از نزدیک رفتم و آن را دیدم. در سنوات گذشته، اواخر دهه ۹۰؛ یعنی سالهای ۹۸ و ۹۹، این بنا بر اساس قواعد و قوانین صندوق حفظ و احیا به بخش خصوصی واگذار شد تا آن را مرمت کند و در نهایت به بهرهبرداری برساند. اما این اتفاق نیفتاد و پروژه دچار مشکلات و کشمکشهایی شد. اینکه از نظر اقتصادی توجیه دارد یا ندارد و مسائل دیگری از این دست، باعث شد کار به درازا بکشد. نهایتاً به امروز رسید که بخش خصوصی دوباره پای کار آمده تا بنا را مرمت کند و به بهرهبرداری برساند. این یک طرف ماجراست.
او افزود: طرف دوم ماجرا این است که ابتدا باید این نکته را مدنظر داشته باشید که این ساختمان، یک بنای سهطبقه است. آنچه شما از سمت حیاط میبینید سه طبقه است، اما از داخل آن محوطهای که بعدها احداث شده، در مجموعه پیغمبریه، عملاً دو طبقه را مشاهده میکنید. حالا اینکه از چه لحاظ طبقه حساب شود، بحث دیگری است. طبقه فوقانی کاملاً یک بنای الحاقی است. اصلاً این طبقه در گذشته وجود نداشته است. به همین دلیل هم استحکام آنچنانی ندارد. اما در حافظه مردم و در ذهن همه ما، این بنا به عنوان یک بنای سهطبقه شکل گرفته، چون حداقل هفتاد، هشتاد سال است که این طبقه روی بنا ساخته شده و همه آن را به همین شکل دیدهاند. در واقع، این مجموعه هم با همین طبقه معنا پیدا کرده است، وگرنه اصلاً توجیهی نداشت.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی ادامه داد: در طبقه پایین این بنا؛ یعنی همکف و حیاط، بخش خصوصی در حال مرمت است. کفسازیهای حیاط انجام شده، اما متأسفانه بنا از نظر استحکام به هیچوجه وضعیت مناسبی ندارد. میتوان گفت تقریباً یک بنای خالیشده است. حتی یکی از ستونها کاملاً از دست رفته بود و صد درصد در آستانه ریزش قرار داشت. خوشبختانه همان ستون را برگردانده و تقویت کردهاند و خطر از آن جهت برطرف شده است. طبقه دوم؛ یعنی طبقه میانی، هم عین به عین در حال مرمت است و مشکلی ندارد.
ایزدی با بیان اینکه در طبقه همکف، کارهای خوبی انجام شده است. استحکامبخشی صورت گرفته و مرمت بخش عمدهای از طبقه میانی انجام شده است. اقدامات حفاظتی مناسبی نیز صورت گرفته و آرایههای آن هم بهخوبی در حال مرمت است، افزود: اما درباره طبقه سوم، این طبقه در اصل وجود نداشته است. حتی اگر روی آن راه بروید، کاملاً لرزش را احساس میکنید. از زمانی که یادم میآید؛ یعنی سالهای ۹۷ و ۹۸ که بارها خودم آنجا رفتم، به هیچوجه استحکام مناسبی نداشت. این طبقه صد درصد الحاقی است. اصلاً آن بنا طبقه سومی نداشته است. یک سازه سبک را روی آن قرار دادهاند که به هیچوجه استحکام مناسبی ندارد و کاملاً چوبی است. حتی جداکنندههای اتاقها هم کاملاً شبیه فضای یک مسافرخانه است و اصلاً یک فضای مستحکم و مقاوم نیست.
او درباره اقدامات فعلی پیمانکار در طبقه سوم توضیح داد: برای جلوگیری از وارد شدن بار اضافی به طبقه دوم، ستونهایی برای استحکامبخشی طبقه سوم اجرا شده است و من هم با این موضوع موافقم. اگر این اقدامات انجام نمیشد، احتمال آسیب جدی به بنا وجود داشت. اگر بار سنگینی وارد میکردند، با توجه به اینکه بنا استحکام کافی ندارد و روی خاک دستی ساخته شده است، قطعاً دچار مشکل میشد.
ایزدی گفت: «گرند هتل» در اصل از همان ابتدای ساخت، روی یک محوطه تاریخی و لایههای تاریخی ساخته شده است. از همان زمان ساخت، این تخلف صورت گرفته؛ یعنی تخلف مربوط به همان دوره است، نه امروز. واقعیت مطلب همین است. البته این اتفاق در بسیاری از محوطههای تاریخی ما وجود دارد. مثلاً اگر به هرمز بروید، آن قلعه پرتغالیها در اصل روی لایههای تاریخی ساخته شده است. یا امروز در بسیاری از محوطههای تاریخی چنین وضعیتی را داریم. مثلاً در گنبد سلطانیه، مسجدی وجود دارد که اواخر دهه ۵۰ یا دهه ۶۰ ساخته شده و به هیچوجه شرایط مناسبی نداشته، اما چون آن زمان ضوابط و قواعد نظارتی امروز وجود نداشت، این بناها شکل گرفتهاند.
او ادامه داد: حالا ما آمدهایم از آنها بهرهبرداری میکنیم، استحکامبخشی انجام میدهیم، مرمت میکنیم و اقدامات حفاظتی را برای حفظ آنها انجام میدهیم. بسیاری از بناهای ما، از جمله مجموعه پیغمبریه و همین گرند هتل که در آن مجموعه ایجاد شده، از این قاعده مستثنا نیستند.
بیشتر بخوانید:
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی در واکنش به بازتاب رسانهای آنچه در گرند هتل قزوین درحال وقوع است و نقدهایی که به آن شده، اظهار کرد: پیشنهاد دادم یک گروه از دوستان خبرنگار که علاقهمند هستند، همراه بخش خصوصی و مدیریت استان بیایند و از نزدیک ببینند که چه اتفاقی در حال رخ دادن است. بالاخره مردم باید بدانند چه اتفاقی افتاده؛ آیا اتفاق بد بوده یا خوب است؟ مخفی کردن یا پاک کردن صورت مسئله که راهحل نیست. به نظرم با مقداری همفکری میتوان این بنا را هم حفظ کرد، هم پیمانکار به بهرهبرداری برسد و روند منطقیتری شکل بگیرد، به گونهای که هم حفظ بنا تأمین شود و هم پیمانکاری که واقعاً پای کار آمده، بتواند فعالیتش را ادامه دهد.
ایزدی اظهار کرد: واقعیت این است که اگر بخش خصوصی وارد این پروژه نمیشد، احتمالاً این مجموعه همچنان رها میماند و حتی خطر فرو ریختن بخشهایی از آن وجود داشت. سال ۱۴۰۱، همان ستون بنا کاملاً از بین رفته و فقط رها شده بود. اگر یک هفته یا ۱۰ روز دیگر میگذشت و باران یا باد شدیدی میآمد، کل آن طبقه فرو میریخت. اما الان به هر حال نجاتش دادهاند و کار خوبی صورت گرفته است. این بنا بعدها میتواند با یک کاربری مناسب در آن منطقه فعالیت خود را انجام دهد.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی با بیان اینکه در محوطهسازی هم باید نظارت بهتری داشته باشیم تا کار با کیفیت بهتری انجام شود، درباره الحاق عرصه دولتخانه صفوی به محوطه گرند هتل، تاکید کرد: قاعده در عرصه دولتخانه صفوی این است که هر اقدامی که قرار باشد در این مجموعه انجام شود، باید با نظارت میراث فرهنگی و بر اساس طرحهای مصوب این وزارتخانه باشد.
او در ادامه توضیح داد: در بخشی از محوطه، خاکهای دستی وجود دارد. اگر با بررسی و نظارت میراث فرهنگی مشخص شود که این بخشها خاک دستی هستند، از این نظر مشکلی وجود ندارد. اما اگر به عرصه دولتخانه، بهویژه در بخش سمت راست محوطه، مراجعه کنید، همان جایی که کاوشهای گسترده باستانشناسی انجام شده است، با لایههای ارزشمند تاریخی روبهرو خواهید شد. حتی پیمانکار پروژه نیز تأکید کرده است که هیچ برنامهای برای دخل و تصرف در این بخش ندارد و معتقد است این قسمت باید به عنوان یک سایت قابل بازدید حفظ شود. بنابراین، هیچکس قصد دست زدن به عرصه تاریخی را ندارد و این بخش باید مطابق ضوابط، حفاظت و حراست شود. محدوده عرصه، حریم و ضوابط حفاظتی آن نیز از قبل مشخص و لازمالاجراست و همه موظف به رعایت آن هستند.
ایزدی گفت: درباره این موضوع که آیا بخشی که اکنون در اختیار پروژه گرند هتل قرار گرفته، جزو عرصه و لایههای تاریخی است یا نه. باید گفت آن بخش صرفاً مربوط به محوطهسازی مجموعه است؛ محوطهای که از گذشته نیز به همین شکل وجود داشته است. برای نمونه، همان حوضی که قرار است در محوطه اجرا شود، در گذشته نیز در همان محل قرار داشته و بر اساس عکسهای هوایی و اسناد تاریخی، باید عیناً و بدون هیچ تغییری بازسازی شود. بنابراین، ضوابط مربوط به این بخش کاملاً مشخص است و اجرای آن، در صورت رعایت همین ضوابط، مشکلی ایجاد نمیکند.
ایزدی همچنین تاکید کرد: نگرانیهای مطرحشده درباره آسیب دیدن لایههای تاریخی، با توجه به محدوده اجرای پروژه، موضوعیت ندارد، زیرا لایههای تاریخی در جای خود قرار دارند و قرار نیست مورد دخل و تصرف قرار بگیرند.
پرونده دوم: مزایده باغ عباسآباد مازندران
ایزدی در بخش دیگری از این گفتوگو به مزایده بحثبرانگیز بخشی از اراضی مجموعه میراث جهانی باغ عباسآباد بهشهر در استان مازندران که همزمان با جنگ رخ داد، به ایسنا گفت: مزایدهای که آنجا برگزار شده مربوط به اراضیای است که در ید مالکیت منابع طبیعی قرار دارد. منابع طبیعی بخشی از آن اراضی را، فکر میکنم حدود ۱۰ یا ۱۱ هکتار، واگذار کرده است. البته قبلاً هم همین وضعیت وجود داشته است. شرکتی آمده بود، سکو، آلاچیق و برخی تأسیسات ایجاد کرده بود و حالا منابع طبیعی ادامه همان مسیر را واگذار کرده است.
او افزود: این واگذاری مربوط به اراضیای است که در مالکیت خود منابع طبیعی قرار دارد، نه آن بخشهایی که در اختیار میراث فرهنگی است. دریاچه، بنای تاریخی، عرصه و حریم تاریخی که در مالکیت میراث فرهنگی قرار دارد، موضوع جداگانهای است. بخشی هم مربوط به حوزههای امنیتی است که آن هم در اختیار دستگاههای مربوطه است.
ایزدی تاکید کرد: آنچه در مالکیت میراث فرهنگی است، مالکیت محترم و قانونی دارد و کسی نمیتواند در آن دخل و تصرف کند. اما اراضی منابع طبیعی موضوع دیگری است. منابع طبیعی به هر دلیلی که خودش تشخیص داده، چون توان اداره آن را نداشته یا به این نتیجه رسیده است که باید واگذار شود، این کار را انجام داده است. قبلاً هم این موضوع سابقه داشته است. مدیریت قبلی به پایان رسیده بود و به دلیل برخی مشکلات، از جمله مسائل مدیریتی و مواردی که مطرح شده بود، در مقطعی با دستور مقام قضایی، آن مجموعه به سازمان زندانها واگذار شد و مدتی هم زندانها از آن بهرهبرداری میکردند.
او افزود: حال آن دوره تمام شده و دوباره از طریق مزایده واگذار شده و یک نفر برنده مزایده شده است، حالا هر کسی که باشد، روند قانونی خودش را طی کرده است. مزایده تحت نظارت دستگاههای نظارتی برگزار شده است. اگر هم تخلفی صورت گرفته باشد، مربوط به منابع طبیعی یا برنده مزایده است، نه میراث فرهنگی. میراث فرهنگی حریم و ضوابط خودش را دارد و آنها سر جای خودشان محترم هستند.
ایزدی درباره اینکه پیشتر قرار بود بخشی از این اراضی به میراث فرهنگی واگذار شود و اینکه چرا این موضوع تاکنون به نتیجه نرسیده است، به ایسنا گفت: منابع طبیعی معتقد است برای این محدوده هزینه کرده و بخش خصوصی نیز در آن سرمایهگذاری انجام داده است. به گفته آنها، نحوه واگذاری به گونهای بوده که این بخش اکنون جزو داراییهای همان مجموعه محسوب میشود. به همین دلیل، موضوع همچنان در حال پیگیری است، اما من شخصاً در روند آن مداخلهای ندارم.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی اظهار کرد: البته امیدواریم مجموعه استان مازندران نیز پای کار بیاید تا پس از تعیین تکلیف این موضوع، بتوانیم بهتدریج بخشی از این اراضی را، که هدف اصلی ما هم همین است، به عرصه ثبت جهانی اضافه کنیم. منظور ما واگذاری یا الحاق تمام این محدوده نیست، بلکه فقط بخشی از آن است که بتواند به عرصه ثبت جهانی منضم شود. تصور میکنم با تفاهم و توافقی که میان میراث فرهنگی و وزارت جهاد کشاورزی شکل بگیرد، این موضوع قابل بررسی باشد.
مجموعه تاریخی عباسآباد که در فاصله ۷ کیلومتری از بهشهر قرار دارد، در سال ۱۳۴۶ به ثبت ملی رسید و در دهه ۸۰ «پایگاه پژوهشی باغهای تاریخی بهشهر» در آن احداث شد. اندکی بعد در سال ۱۳۸۲ ضوابط عرصه و حریم این باغ جهانی توسط رییس وقت سازمان میراث فرهنگی و معاون رییس جمهور، «سید محمد بهشتی» به استاندار وقت مازندران ابلاغ میشود و و همزمان در اواخر دهه ۷۰ و ابتدای دهه ۸۰، کاوشهای باستانشناسی این منطقه اهمیت ویژه پیدا میکند، کاوشهایی که طی آن وسعت مجموعه و ارزش تاریخی ـ فرهنگی آن نیز عیان میشود.
در ابتدای دهه ۸۰ طی قراردادی ۳۰ ساله مدیریت پارک جنگلی عباسآباد از منابع طبیعی بهعنوان مالک اراضی ملی، به اداره ایرانگردی و جهانگردی وقت واگذار میشود. در سال ۱۳۹۰ مجموعه عباسآباد به شماره ۱۳۷۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت میرسد اما اندکی بعد، در سال ۱۳۹۴ با حکم دادستانی، ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران از مدیریت این مجموعه عظیم تاریخی خلع ید میشود.
وسعت عرصه مجموعه عباسآباد ۴۲۰ هکتار است که با حریم آن به ۱۵۸۹ هکتار میرسد. باغ جهانی عباس آباد پیشتر در سال ۱۳۹۷ به دلیل مشکلاتی که در حریم به واسطه ساخت و سازها داشت و تهدیدهایی که آب و زیست این باغ را به خطر انداخته بود، از یونسکو کارت زرد گرفته بود.
انتهای پیام
