دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمینشناسی، در گفتوگو با رکنا گفت: در ایران برآورد میشود حدود ۳۹ میلیون نفر در مناطقی زندگی میکنند که مستعد یا درگیر فرونشست هستند.
| شاخص / منطقه | مشخصات فرونشست | نرخ نشست سالانه | علل اصلی | زیرساختهای در معرض خطر | اقدامات کنترلی و مدیریتی |
|---|---|---|---|---|---|
| کل استان تهران | دشتها و پهنههای حاشیهای مستعد فرونشست | – | برداشت بیش از حد از چاههای عمیق، تراکم جمعیت، مصرف کشاورزی بالا | شهرها، صنایع، شبکههای آب و گاز | مدیریت یکپارچه آب، توقف برداشت چاههای عمیق، انتقال صنایع و جمعیت، تغذیه مصنوعی آبخوانها |
| تهران – جنوب و جنوب غرب (مناطق ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰) | بیشترین میزان فرونشست شهری | ۲۵ تا ۳۳ سانتیمتر | تخلیه بیسابقه آبخوانها، نشت فاضلاب، فرسودگی قناتها | راهآهن تهران-جنوب، خطوط گاز، پالایشگاهها، سازهها | استانداردسازی پیسازی ساختمانها، سختگیری در ساختوساز، پر کردن حفرههای زیرزمینی، استفاده از پساب تصفیهشده برای فضای سبز |
| دشت ورامین و شهریار | فرونشست به مرحله «مرگ آبخوان» رسیده | بیش از ۳۰ سانتیمتر | فشار طبقات خاک، برداشت بیرویه آب کشاورزی | زمینهای کشاورزی، منابع تغذیه سفرههای آب زیرزمینی تهران | ممنوعیت برداشت غیرقانونی، ممنوعیت کشت محصولات آببر، آبیاری قطرهای، هدایت آب باران و سیلاب به داخل زمین |
| یافتآباد و خلازیر (مناطق ۱۸ و ۱۹) | رکورددار فرونشست شهری | تا ۳۳ سانتیمتر | تراکم جمعیت، زیرساختهای حساس، برداشت چاهها | شبکههای ریلی، لولههای انتقال نفت، دکلهای برق | توقف استخراج آب، کنترل ساختوساز، پر کردن حفرهها، مانیتورینگ ماهوارهای |
| جنوب فرودگاه مهرآباد | کاهش شدید تراز آبخوانها | – | تخلیه منابع آب زیرزمینی | خطوط حملونقل، زمینهای کشاورزی | مدیریت تغذیه مصنوعی آبخوانها، توقف برداشت چاهها |
| اثر کلی بر تهران و کرج | افزایش ریسک ترکیدگی لولههای گاز، کج شدن سازهها، ناپایداری راهآهن | – | استفاده ۸۰ درصدی آب شرب از چاههای عمیق | زیرساختهای شهری حیاتی، شبکههای توزیع آب و گاز | بازسازی زیرساختها، توقف برداشت از چاهها، انتقال جمعیت و صنایع |
وی افزود: تهران به دلیل تراکم بالای جمعیت و زیرساختهای حساس، در صدر لیست نگرانیها قرار دارد. بیشترین میزان فرونشست در مناطق جنوب و جنوب غربی، به ویژه مناطق ۱۷، ۱۸، ۱۹ و ۲۰ و دشتهای ورامین و شهریار مشاهده میشود. حدود ۸۰ درصد آب شرب و مصرفی تهران و کرج در سالهای اخیر از چاههای عمیق تأمین شده است که باعث تخلیه بیسابقه آبخوانها شده است. خطر ترکیدگی لولههای گاز، آسیب به خطوط راهآهن و کج شدن سازهها در مناطق جنوبی تهران جدیتر از همیشه است.
دکتر زارع با بیان اینکه فرونشست تدریجی و وسیع دشتهاست و فروچاله، سقوط ناگهانی زمین است که در تهران بیشتر به دلیل نشت فاضلاب یا فرسودگی قناتها رخ میدهد و خطرات جانی آنی دارد گفت: حل این مشکل نیازمند مدیریت یکپارچه است، چرا که فرونشست برخلاف زلزله، در صورت رسیدن به مرحله «مرگ آبخوان»، غیرقابل بازگشت است. واضح است که مهمترین چالش برای ریسک فرونشست زمین در استان تهران، تمرکز و معرضیت جمعیت است. انتقال برخی صنایع و مراکز جمعیتی از دشتهای مرکزی به مناطق دیگر راهکاری برای کاهش معرضیت است. مدیریت آب در بخش کشاورزی، که مصرفکننده بیش از ۹۰ درصد آب کشور و حدود ۵۰ درصد آب در منطقه تهران است، بخش بنیادی مدیریت فرونشست زمین است.
استاد تمام زمین شناسی در خصوص برخی از راهکارهایی که تاکنون آزموده شده برای کنترل چنین بحرانی چنین توضیح داد: راهکارهای عبارتند از: جلوگیری قاطع از برداشتهای غیرقانونی در دشتهای ممنوعه، ممنوعیت کشت محصولات آببر مانند هندوانه یا برنج در مناطق بحرانی و ترویج آبیاری قطرهای، استفاده از پساب تصفیهشده برای آبیاری فضای سبز شهری به جای آب چاه و برنامه شهرداری تهران برای جایگزینی کامل و از سوی دیگر هدایت آب باران و سیلابها به داخل زمین برای پر کردن فضاهای خالی زیرزمینی با روش تغذیه مصنوعی، سختگیریهای جدید در توسعه ساختوساز و تدوین استانداردهای جدید برای پیسازی ساختمانها در زونهای فرونشست و در موارد خاص، پر کردن حفرههای بزرگ زیرزمینی جهت جلوگیری از فروچالههای ناگهانی.
دکتر زارع با اشاره به اینکه در تهران، فرونشست از سمت غرب شروع شده و به سمت مرکز و جنوب غرب تهران در حال پیشروی است تشریح کرد: منطقه ۱۸ و ۱۹، شامل یافتآباد و خلازیر، رکورددار فرونشست در داخل بافت شهری تهران هستند و نرخ نشست در برخی نقاط این منطقه تا ۳۳ سانتیمتر در سال میرسد. در جنوب فرودگاه مهرآباد و در دشت شهریار و ورامین که به عنوان «تغذیهکننده» اصلی سفرههای زیرزمینی تهران شناخته میشوند، اکنون فرونشست به مرحله مرگ آبخوان رسیده است؛ یعنی منافذ خاک به دلیل فشار طبقات فوقانی کاملاً بسته شده و حتی در صورت بارش شدید، زمین دیگر آب را جذب نمیکند.
وی افزود: در تهران، فرونشست بیشتر زیرساختهای حیاتی مانند راهآهن تهران-جنوب، لولههای گاز اصلی و پالایشگاهها را تهدید میکند که خطر انفجار یا خروج قطار از ریل را افزایش میدهد. «توقف استخراج» آب از چاهها تنها راه جلوگیری از فاجعه و شیوه جلوگیری از گسترش آسیب است. توقف مطلق برداشت از چاههای عمیق در زونهای خطر موجب میشود تا ظرفیت ذخیره آب برای همیشه از بین نرود. در زمینهای نشست کرده حتی اگر در آینده بارندگیهای شدید رخ دهد، آب روی زمین جاری شده و سیلاب ایجاد میکند اما به زیر زمین نفوذ نخواهد کرد.
استاد تمام زمین شناسی با گفتن از اینکه بر اساس آخرین دادههای نقشهبرداری ماهوارهای در استان تهران، این نرخ بیشتر در پهنههای حاشیهای و دشتهای متصل به شهر دیده میشود، اما لبههای تیز این بحران به داخل بافت شهری نیز رسیده است گفت: به دلیل تراکم بالای چاههای کشاورزی و برداشت بیرویه آب برای باغداری و صنایع، نرخ نشست در بخشهایی از دشت شهریار از مرز ۳۰ سانتیمتر عبور کرده است. این مسئله باعث ایجاد شکافهای طولی عظیم در سطح زمین شده است. در محدوده شهری تهران، منطقه ۱۸ بحرانیترین وضعیت را دارد. در برخی بلوکهای منتهی به جنوب غرب تهران، نرخ نشست به اعداد بسیار نزدیک به ۳۰ سانتیمتر رسیده است. این موضوع باعث آسیب به زیرساختهای ریلی، مانند خطآهن تهران-جنوب و لولههای انتقال فرآوردههای نفتی شده است. در اراضی جنوب ری و مسیر منتهی به ورامین، به دلیل افت شدید تراز آبهای زیرزمینی، سرعت نشست در کانونهای بحرانی بین ۲۵ تا ۳۲ سانتیمتر گزارش شده است. این مناطق شاهد پدیده «لولهزایی» یا بیرون زدن جدار چاهها از زمین هستند که نشانه قطعی فرونشست شدید است. بخشهایی از منطقه ۱۹ در مجاورت آزادراه تهران-قم نیز نرخهای بسیار بالایی را تجربه میکنند و نشست زمین باعث ناپایداری دکلهای برق فشار قوی در این مسیر شده است.
