سودابه فضایلی در گفتوگو با خبرنگار کتاب ایرنا، درباره مجموعه سه جلدی «فرهنگ هزارهها» بیان کرد: کوشیدم این رشته پیوسته را از اساطیر ایلامی و زرتشتی تا روایتهای مردمی امروز دنبال کنم؛ اثری که نه فقط نامها و افسانهها، بلکه شیوه اندیشیدن و جهانبینی ایرانیان را در طول هزارهها پیش چشم مخاطب قرار میدهد.
او با اشاره به پیشینه پژوهشی خود در حوزه اسطورهشناسی گفت: بخش عمده فعالیتهایم تاکنون بر اساطیر غیرایرانی متمرکز بوده و تنها پژوهش مستقلم در حوزه اساطیر ایران به آیین مهر یا میترائیسم اختصاص داشته است. با این حال، احساس خلا در زمینه وجود یک فرهنگ جامع برای اساطیر ایرانی، من را به سمت تدوین این اثر سوق داد.
به گفته مولف کتاب «فرهنگ هزارهها»، هرچند پیش از این فرهنگها و دانشنامههایی درباره شاهنامه و اوستا تدوین شده بود، اما بسیاری از آیینها و جریانهای فکری ایران باستان، از جمله آیین مانی، زروان، مزدک و مهر، فاقد اثری مرجع در قالب فرهنگ یا دانشنامه بودند. در روزگار کنونی که مخاطبان به دنبال دسترسی سریع به اطلاعات هستند، قالب فرهنگنامه میتواند بیش از آثار روایی و پژوهشی مفصل پاسخگوی نیاز پژوهشگران و علاقهمندان باشد؛ چرا که مخاطب میتواند مستقیما به مدخل موردنظر خود مراجعه کند و در کوتاهترین زمان به اطلاعات موردنیاز دست یابد.
پنج سال پژوهش برای تدوین یک فرهنگ
به گفته فضایلی فرآیند تدوین این کتاب از سال ۱۳۹۸ آغاز شده و در سال ۱۴۰۳ به پایان رسیده است.
این پژوهشگر ادامه داد: در آغاز تلاش کردم گروهی از پژوهشگران را برای همکاری با پروژه همراه کنم، اما به دلیل دشواری کار فرهنگنویسی، تنها چند نفر در بخشهایی از پروژه مشارکت داشتهاند. با این حال، ویرایش نهایی و یکدستسازی زبان و ساختار کتاب را به طور کامل انجام دادم؛ چرا که باور دارم، اثری که با نام یک مولف منتشر میشود باید از نظر زبانی و شیوه نگارش کاملا هماهنگ باشد.
اسطوره؛ کلید شناخت یک ملت
نویسنده مجموعه «فرهنگ هزارهها» بر اهمیت اسطوره در شناخت هویت فرهنگی ملتها تاکید کرد و گفت: معتقدم همانگونه که بسیاری از جامعهشناسان و اسطورهشناسان گفتهاند، برای شناخت یک ملت باید اسطورههای آن را شناخت. تاریخ وابسته به زمان و مکان است و به مرور رنگ میبازد، اما اسطورهها به دلیل حضور در ناخودآگاه جمعی یک ملت، ماندگار میمانند. از همین رو، فردوسی را باید یکی از مهمترین احیاگران اساطیر ایرانی دانست؛ کسی که در قرن چهارم هجری توانست بخش بزرگی از میراث اسطورهای ایران را دوباره زنده کند.
فضایلی با بیان اینکه «فرهنگ اساطیر ایران» در سه جلد تنظیم شده و به هشت حوزه اصلی میپردازد، ادامه داد: در جلد نخست به اساطیر ایلامی، اساطیر اوستایی و زرتشتی؛ در جلد دوم به اساطیر مانوی و اساطیر شاهنامهای؛ در جلد سوم به آیین مزدک، آیین زروان، آیین مهر (میترا) و باورهای عامه پرداخته شده است.
مولف توضیح داد: هدفم گردآوری همه سنتهای اسطورهای ایران در یک مجموعه بود تا مخاطب بتواند تصویری جامع از میراث اسطورهای کشور به دست آورد.
باورهای عامه؛ ادامه حیات اسطورهها پس از اسلام
فضایلی با بیان اینکه یکی از بخشهای متفاوت این فرهنگ، اختصاص بخشی مستقل به باورهای عامه است، ادامه داد: پس از ورود اسلام، توجه به اساطیر ایرانی کاهش یافت، اما اسطورهها هرگز از زندگی مردم حذف نشدند؛ بلکه در قالب باورهای عامیانه، افسانهها، روایتهای محلی، شخصیتهای خیالی و قصههای مردمی به حیات خود ادامه دادند.
او تاکید کرد: هرچند این باورها الزاما دارای بنیان آیینی و معنوی اساطیر باستان نیستند، اما ریشههای بسیاری از آنها را میتوان در سنتهای کهن ایرانی جستوجو کرد و به همین دلیل جایگاه ویژهای در این فرهنگ یافتهاند.
منابع؛ از کتابخانه شخصی تا پژوهشهای بینالمللی
فضایلی درباره منابع مورد استفاده در این پروژه گفت: در تالیف این کتاب از مجموعهای گسترده شامل کتابها و مقالات فارسی، انگلیسی و فرانسوی بهره بردم.
او با اشاره به کتابخانهاش با حدود ۳۰ هزار جلد کتاب، افزود: تنها به منابع شخصی خود اکتفا نکردم و از طریق همکاری پژوهشگران و دوستان، به مقالات و منابعی دست یافتم که در اختیارم نبود. کتابنامه این اثر خود به تنهایی نشاندهنده گستردگی منابع مورد استفاده در فرایند تدوین فرهنگ است.
این پژوهشگر با تاکید بر ساختار فرهنگنامهای مجموعه «فرهنگ هزارهها»، توضیح داد: تمامی مدخلها به صورت الفبایی تنظیم شدهاند و در پایان نیز نمایهای جامع ارائه شده است. این ساختار باعث میشود مخاطب، حتی اگر نداند یک شخصیت یا مفهوم متعلق به کدام آیین یا دوره است، بتواند از طریق نمایه به سرعت به مدخل مورد نظر خود دسترسی پیدا کند.
برای کتابم ادعای تمایز ندارم
فضایلی درباره وجه تمایز این اثر نسبت به آثار مشابه، تاکید کرد: علاقهای به طرح چنین ادعاهایی ندارم. این کتاب در کنار سایر فرهنگها و دانشنامههای موجود قرار میگیرد و هدف اصلی آن فراهم کردن دسترسی آسانتر پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان به اطلاعات مربوط به اساطیر ایران است. با این حال، گردآوری طیف گستردهای از آیینها و سنتهای اسطورهای در قالب یک فرهنگ واحد را میتوان یکی از مهمترین ویژگیهای این اثر دانست.
مولف مجموعه «فرهنگ هزارهها» با بیان اینکه هیچ فرهنگ و دانشنامهای را نمیتوان اثری نهایی و کامل دانست، ادامه داد: در صورتی که پژوهشگران، خوانندگان یا علاقهمندان در آینده به مدخلها، منابع یا روایتهای تازهای دست یابند، امکان تکمیل و گسترش این فرهنگ در چاپهای بعدی وجود خواهد داشت.
فضایلی با اشاره به اهمیت اسطوره در ادبیات گفت: اسطورهها همواره یکی از مهمترین منابع الهام برای شاعران، داستاننویسان و هنرمندان بودهاند. شناخت اساطیر نه تنها به درک بهتر هویت تاریخی و فرهنگی ایران کمک میکند، بلکه میتواند مواد خام ارزشمندی برای خلق آثار ادبی و هنری جدید در اختیار نسل امروز قرار دهد. امیدوارم «فرهنگ اساطیر ایران» بتواند پلی میان نسل جوان و میراث اسطورهای ایران باشد؛ میراثی که برخلاف تاریخ، هرگز از میان نمیرود و همواره در حافظه فرهنگی یک ملت زنده میماند.
