به گزارش اقتصادنیوز؛ در امارات متحده عربی، هشدار تازهای از سوی سپاه پاسداران ایران به کشتیهای عبوری از تنگه هرمز صادر شد: «اگر هر شناوری بدون مجوز ما یا خارج از مسیرهای تعیینشده وارد تنگه شود، مسئول پیامدهای آن خواهد بود.»
سیانان در گزارشی نوشت: این هشدار روز پنجشنبه منتشر شد؛ تنگه هرمز که یکی از حیاتیترین گذرگاههای انرژی جهان به شمار میرود، اکنون به یکی از مهمترین آزمونهای توافق ایران و آمریکا برای پایان دادن به جنگ میان دو کشور تبدیل شده است.
تنها چند ساعت بعد، یک مقام آمریکایی به سیانان گفت کشتی کانتینربر «اور لاولی» (Ever Lovely) با پرچم سنگاپور هدف یک پهپاد ایرانی قرار گرفت. این نخستین حمله به یک شناور پس از امضای توافق بود. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز جمعه این اقدام را نقض توافق آتشبس توصیف کرد.
در پاسخ، ارتش آمریکا روز جمعه مواضع نظامی ایران در اطراف تنگه هرمز را هدف حملات خود قرار داد. با این حال، یکی از مقامهای آمریکایی احتمال گسترش درگیریها را کماهمیت جلوه داد و به سیانان گفت این حملات به معنای بازگشت به عملیات گسترده نظامی نیست؛ دستکم فعلاً چنین قصدی وجود ندارد.
رسانه پرستیوی گزارش داد که سپاه پاسداران هم در واکنش به حملات آمریکا، مواضع نظامی ایالات متحده در منطقه را هدف قرار داده است. ارتش آمریکا تاکنون این ادعا را تایید نکرده است. بحرین هم بامداد شنبه از حملات پهپادی ایران به خاک خود خبر داد، هرچند هنوز مشخص نیست هدف این حملات چه بوده است.
بر اساس توافق آتشبس، ایران متعهد شده است با بهکارگیری حداکثر توان خود شرایط عبور ایمن کشتیهای تجاری از تنگه هرمز را فراهم کند؛ گذرگاهی که حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند. تضمین عبور آزاد کشتیها مهمترین امتیاز ایران در این توافق به شمار میرفت.
اما از نگاه تهران، بازگشایی تنگه به معنای واگذاری کنترل آن نیست. یکی از بندهای نسبتا مبهم توافق تصریح میکند که ایران و عمان برای تعیین سازوکار مدیریت آینده این آبراه همکاری خواهند کرد؛ بندی که عملا به ایران نقشی رسمی در اداره تنگه میدهد.
در حالی که مذاکرات میان تهران و واشنگتن ادامه دارد، حمله روز پنجشنبه این پیام را منتقل میکند که ایران قصد دارد قواعد خود را بر تنگه هرمز تحمیل کند و تعیین کند کشتیها چه زمانی و از چه مسیری عبور کنند. سپاه پاسداران مسیرهایی را که مورد تایید تهران نیستند «غیرقابل قبول»، «بسیار خطرناک» و «ممنوع» خوانده و از همه شناورها خواسته است برای تضمین عبور ایمن، تنها با نیروی دریایی سپاه هماهنگ شوند.
همزمان، سازمان تنگه خلیج فارس (PGSA) که بهتازگی در ایران تاسیس شده، مقرراتی وضع کرده که بر اساس آن کشتیها باید از طریق ایمیل فرم دریافت مجوز را تکمیل کنند تا در ازای آن تضمین عبور ایمن همراه با پوشش بیمهای دریافت کنند. سیانان تلاش کرد با این سازمان تماس بگیرد، اما ایمیلهای ارسالی به مقصد نرسید.
اکنون سه مسیر متفاوت برای عبور کشتیها در این آبراه باریک شکل گرفته است؛ مسیری که تنها ۳۴ کیلومتر عرض دارد و روزانه دهها کشتی از آن عبور میکنند. مسیر جنوبی از آبهای عمان میگذرد؛ مسیر دوم که پیش از جنگ مورد استفاده قرار میگرفت از میانه تنگه عبور میکند؛ و مسیر سوم در شمال قرار دارد و تحت کنترل ایران است. این وضعیت شرکتهای کشتیرانی را در انتخاب مسیر مناسب با چالشی جدی روبهرو کرده است.
دیمیتریس مانیاتیس، مدیرعامل شرکت مشاوره ریسک دریایی «ماریسکس»، به سیانان گفت: این وضعیت برای ناوبری ایمن در این آبها بسیار گیجکننده است. شرایط فعلی بهشدت خطرناک است.
ابهام درباره مسیرهای عبور، روند بازگشت تجارت دریایی به سطح پیش از جنگ را دشوار کرده است. شرکتهای کشتیرانی میگویند توافقی که میان رهبران ایران و آمریکا حاصل شده، هنوز در واقعیت میدانی در دریا دیده نمیشود.
وجود مسیرهای رقیب باعث سردرگمی شده و کشتیها را ناچار کرده است علاوه بر خطرات فیزیکی همچون مینهای دریایی، پهپادها و قایقهای گشتی سپاه، با پیچیدگیهای سیاسی دو سوی تنگه نیز دستوپنجه نرم کنند.
اگر کشتیها از مسیرهای غیرایرانی استفاده کنند، ممکن است هدف حمله قرار بگیرند. اما اگر خواسته سپاه را بپذیرند و از مسیر تحت کنترل ایران عبور کنند، این نگرانی وجود دارد که در صورت فروپاشی توافق، با تحریمهای غرب روبهرو شوند.
مانیاتیس میگوید: شرکتهای بزرگ کشتیرانی تمایل ندارند با ایران وارد تعامل شوند، زیرا نگراناند که در آینده مشمول تحریمهای آمریکا شوند. او اضافه کرد: فعالان این حوزه نسبت به دولت فعلی آمریکا بسیار محتاط هستند، چون پیشتر اعلام شده بود که پرداخت هرگونه عوارض یا هزینه به حکومت ایران میتواند مبنایی برای اعمال تحریمهای آمریکا باشد.
ایران در ابتدا خواستار دریافت عوارض عبور از تنگه شده بود، اما بعدا اعلام کرد فعلا چنین هزینهای دریافت نخواهد کرد. در عوض، تهران قصد دارد بابت خدمات دریایی هزینه بگیرد و مالیات زیستمحیطی جدیدی نیز برای کشتیها وضع کند؛ اقدامی که نگرانی برخی از متحدان عرب صادرکننده نفت آمریکا را برانگیخته است.
پس از حمله به کشتی «اور لاولی»، سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) عملیات هماهنگشدهای را که برای خروج بیش از ۵۰۰ کشتی تجاری و بیش از ۱۱ هزار دریانورد گرفتار در خلیج فارس انجام میشد، متوقف کرد. این سازمان اعلام کرد عملیات تا زمان روشنتر شدن شرایط متوقف خواهد ماند. کارشناسان دریایی میگویند دستکم چهار کشتی پس از این حادثه از ادامه مسیر منصرف شده و بازگشتهاند.
کشتیهایی که مسیر عمان را انتخاب میکنند تا از خطر تحریمها دور بمانند، ناچارند در فاصلهای بسیار نزدیک از یکدیگر حرکت کنند؛ موضوعی که احتمال بروز تصادف را افزایش میدهد.
در طول جنگ نیز هزینههای بیمه بهشدت افزایش یافت و مالکان نفتکشهای غولپیکر برای پوشش خطر حملات، بیش از یک میلیون دلار برای هر کشتی پرداخت میکردند.
با وجود کاهش حملات، هزینههای بیمه همچنان بالاست. متیو رایت، تحلیلگر ارشد حملونقل دریایی در شرکت «کپلر» که جریان تجارت و حملونقل جهانی را رصد میکند، به سیانان گفت برای دریافت بیمه، کشتیها باید از پیش مشخص کنند که قصد دارند از کدام مسیر عبور کنند.
او توضیح داد: اوضاع به نقطه آغاز بحران بازنگشته، اما این شرایط نشان میدهد هنوز در دوره آتشبس ۶۰ روزه قرار داریم و نمیتوان گفت بازگشایی تنگه هرمز بهطور قطعی تثبیت شده است.
رایت هشدار داد: اگر اختلافات تا اواسط اوت حلوفصل نشود، ممکن است هر سه مسیر به شکلی آشفتهتر و ناامنتر مورد استفاده قرار گیرند.
با وجود همه این ابهامها، شرکتهای ارزیابی ریسک دریایی با احتیاط خوشبین هستند. به گفته آنها، کشتیها پس از ماهها بلاتکلیفی بار دیگر عبور از این مسیر پرخطر را آغاز کردهاند؛ هرچند اکنون ناچارند خود را با واقعیتهای سیاسی جدید تنگه هرمز وفق دهند، میان مسیرهای رقیب انتخاب کنند و هزینههای بهمراتب بیشتری بپردازند.
با این حال، همین شرکتها تاکید میکنند که هنوز فاصله قابل توجهی میان آنچه در مذاکرات سیاسی توافق شده و آنچه در عمل در تنگه هرمز رخ میدهد وجود دارد. این عدم قطعیت باعث شده بسیاری از مالکان کشتیها منتظر بمانند تا برای مدتی طولانی عبور شناورها بدون حادثه ادامه پیدا کند و سپس دوباره فعالیت عادی خود را از سر بگیرند.
رایت در پایان میگوید: سطح بیاعتمادی میان دو طرف بسیار بالاست و توافق فعلی گام نخست مثبتی به شمار میرود. اما هنوز فاصله زیادی میان روایت آمریکا و روایت ایران از این توافق وجود دارد.
او اضافه میکند: در حال حاضر در دورهای کاملا آشفته و بیثبات قرار داریم.
